Ko wai ngā kaituhi, ko wai hoki ngā kaiwhakahaere, ina ka whakaaro te hapori ki te AI
Whakarāpopototanga. He nui o te āwangawanga e rongo ana ngā hapori whakapono mō te mātauranga hangarua, ā, i tōna pūtake, he mea nā tōna kore-āhua tika: kāore he ngākau, kāore he māramatanga ki te pono, kāore he whakaaro ki te tangata kei tōna aro. Ko ngā pūnaha hokohoko kei ngā ringa o te katoa ināianei e whakaatu ana i te āhua o taua kore-tikanga ina whakawhanakehia ā-ahumahi — ka hanga teka rātou, ka tango i ngā mahi a ētahi atu, ka kohi i ngā tāngata e whakamahi ana i a rātou, ā, i hangaia rātou kia hopu i te aro o te tangata, kia hokona ai. Ko te mōrearea mō tētahi hapori whakapono, ko te mea e whakatata ana tētahi taputapu kāore he āhua tikanga ki ngā mea e rere ana i runga i te ngākau tūturu: te whakapuakanga, te tiaki ā-wairua, te hanga wairua. E kore e taea e koe te whai tikanga i tētahi taputapu pēnei; he hapa kāwai tēnei. Ko tāu e taea ana, ko te pupuri i te mana matatika ki te wāhi e tika ana — ki ngā tāngata, me te hapori. Koinei te kaupapa o tēnei tuhinga: ko wai te kaituhi, ko wai te kaiwhakahaere. He hoa ki Te Rangatiratanga, Kāore he Rangatōpū, i whakahōputu anō mō te pārihi, ā, i tuhia i raro i te mārama o te encyclical aPōpere Leo XIVMagnifica Humanitas.
Ko te āwangawanga e kīia ana e te reta
I Pipiri 2026, i tuhi te Raiti Wēhi Dokotera DeDe Duncan-Probe, Pīhopa o Waenganui o Niu Ioka, ki tōna rohe hāhi mō te mātauranga hangarau, ā, i tono ia kia haere tonu te aromātai i tēnei pātai, i muri i tana tuku i tētahi tuhinga mō te mātauranga hangarau i puta mai i te Pokapū Hangarau ā-Tangata ki ngā minita me ngā kaiārahi ā-iwi. Ka kī tētahi rārangi i te āwangawanga, kāore e whakamā: "Kāore e tika kia whakamahia te AI i ngā kauwhau, i ngā tuhinga whakapono, wairua rānei, i te tiaki ā-wairua."
I raro i tēnei whakatūpato motuhake, he āwangawanga hōhonu ake, ā, he mea whānui te tohatoha. Ehara i te mea e kino ana te tuhi a te mīhini. Ko te mea kāore he ngākau whaiaro o te mīhini — ā, kei te whakatauritea ki ngā mea e whakawhirinaki ana ki tērā.
Te kore-tikanga, kua mārama
He kupu kotahi, "AI," e kapi ana i ngā mīhini kāore he mea ōrite i waenga i a rātou. Engari ko ngā pūnaha ka tūtaki tūturu te nuinga o te tangata — ko ngā chatbots hokohoko nui — he āhuatanga kotahi e tika ana kia kī mārama. He kore-ā-tikanga rātou. Ehara i te kino; nā te mea ka tohu tērā i tētahi hiahia. Kāore rātou e mōhio ki te pono, kāore rātou e mōhio ana he tangata nōna tētahi mahi, kāore rātou e aro ki te tangata e tuhi ana ki a rātou, ā, kāore he mea hei whakautu mā rātou. Te pānui ā-ao a Pōpa Leo XIV o tēnei tau, Magnifica Humanitas, e kī ana, kāore he huna: kāore ēnei pūnaha he "ngākau matatika, nā te mea kāore rātou e whakataunga i te pai me te kino"; kāore rātou e mārama ki ngā mea e whakaputa ana rātou, nā te mea kāore rātou i te whai i te tirohanga kare-ā-roto, hononga, me te wairua.
Ka ahu whakamua, ka hokona hoki, ka puta tētahi āhua e mōhiotia ana o taua kore-tikanga.
- Kāore he māramatanga ki te pono, ka waihanga rātou i ngā mea. E hāngai ana te auau ki te mahi, engari i ngā whakamahinga whai take, he whakamataku ngā tatauranga: i roto i ngā whakautu tuwhera, e tohu ana ngā rangahau he reiti o ngā kōrero i hangaia e rātou i waenga i te kotahi-wāhanga o te rima ki te whā-wāhanga o te rima; i te pātai kia whakahua i ngā puna kōrero — ngā ingoa, ngā take, ngā tohutoro — kua kitea e ngā whakamātautau motuhake he reiti hapa mai i te iti iho i te haurua ki te tata ki te iwa i te tekau. I kitea e tētahi rangahau i Nature, ko te āhua tonu o te whakatauranga tika o ēnei pūnaha e whakawhiwhi ana i te tohu ki te matapae māia, kaua ki te whakaae ki te kore mōhio. Arā, i whakangungua te mīhini kia teka.
- Ki te kore e mōhiotia he nō wai te mahi, ka tango rātou i taua mahi. Ko ngā tauira nei i hangaia i runga i te nui rawa o ngā tuhinga a ētahi atu, i tangohia me te kore whakaaetanga, me te kore utu rānei; mēnā ka pēhia, ka tārua e rātou ngā wāhanga kōrero tata tonu ki te kupu. Kei te arotakengia e ngā kōti mēnā he tahae tēnei, he whakamahinga tika rānei — kei te kerēme a The New York Times me ētahi atu — engari he mārama noa te tūturu o te take: i whakamahia he nui rawa o te mahi a te tangata, kāore i whakawhiwhia ki te ingoa, hei hanga i tētahi hua ka hokona anō ki a tātou.
- Kāore rātou e aro ki te tangata, ka kohia e rātou ā rātou kōrero. Ka whakangungu ngā chatbot matua o Amerika katoa i runga i ngā kōrero a ō rātou kaiwhakamahi hei taunoa, mēnākāorete kaiwhakamahi e mōhio ki te whakaweto — ka noho ngā kupu i tuhia i te tūmataitinga hei rauemi mata. Kāore ngā tāngata e whakatairangahia hei tangata, engari hei rauemi.
- Kāore he mea hei whakautu mā rātou, engari ko te aro anake; kua hangaia rātou kia mau i taua aro, kia hokona hoki. Kua tae mai ināianei ngā pānui: i tēnei tau, i tīmata tētahi chatbot rangatira ki te whakanoho pānui ki roto i āna whakautu, ā, e matapaetia ana ka eke ngā moni whiwhinga o te umanga ki ngā tekau piriona. Ko te mea i tīmata hei taputapu āwhina, nā āna ake ōhanga, ka huri hei mīhini mō te whai pāhekoheko.
Ehara i te mea me kino te hiahia. He kore aro whānui tēnei, kua herea ki te whai hua — ā, pēnei i tā te encyclical e kī ana, "kāore te hangarau e noho pūmau, nā te mea ka mau ia i ngā āhuatanga o te hunga e waihanga ana, e pūtea ana, e whakahaere ana, e whakamahi ana i a ia." Ko te hoko aro te pūtea mō ēnei pūnaha; ā, ka whai ake tō rātou āhua. Ki te taha o te oranga o te hapori, he mōrearea motuhake tēnei.
He aha i pā ai tēnei ki te pūtake
Ki tētahi hapori whakapono, ehara tēnei i te āwangawanga kotahi i waenga i ngā āwangawanga maha. He kauwhau, he inoi, he kupu mā te hunga pōuri — ehara ēnei i ngā hua. Kāore e taea te wehe i tō rātou uara i te mea i tino whakaaro te tangata ki a rātou, i mua i te Atua, i mua i te iwi. Ka taea e tētahi pūnaha kāore he tikanga te whakaputa i te āhua o tētahi o ēnei — he mārie, he whakapono, he whakamīharo i ētahi wā — kāore he mea o te ao tika me te wairua e tika ana kia kawea e taua āhua. "Ka whakakapia ngā kupu," e whakatūpato ana te pukapuka whakahau, "kāore rātou e hanga hononga tūturu, engari ko tō rātou āhua anake." Koinei te tārua e tiakina ana e te reta a te Pīhopa, ā, koia hoki te take i karanga ai a Magnifica Humanitas kia tiakina e tātou te hiranga o te tangata, "ko tōna korōria kāore e taea e tētahi mīhini te whakakapi."
Ko te mataku, kia tika ai, ehara i te mea ka kauwhau hē te mīhini. Engari ko te mea ka kauwhau pai ia — ā, kua hautia kē tētahi mea i mua i te mōhio a tētahi.
Ko te whakautu kotahi anake e mārama ana
Ko te whai ake nei ko te katoa o te whakapae, ā, ehara i te whakaaetanga. Kāore e taea e koe te whakamana i tētahi taputapu kāore he tikanga kia whai tikanga; he hē te whakaritenga mēnā ka tonoa kia whakamahi i te ngākau tōtika, pērā i te tono i tētahi hamere kia atawhai. Ko te whakautu e hāngai ana, ko te kore e tuku i tēnei taputapu kia noho ki te tūnga matatika — kia mau tonu te kaituhi me te whakataunga ki ngā tāngata, me te mana whakahaere ki te hapori.
E rua ngā pātai e tautoko ana i tēnei tūāhua.
Ko te tuatahi ko te kaituhi: i te wā e tuhia ana, e whakataua ana tētahi mea, he tangata tonu te kaituhi — kua riro rānei te mīhini hei kaituhi, kāore hoki tētahi tangata i tino whiriwhiri i tērā? Ko te tuarua kote whakahaere: ko wai te tangata e tautuhi ana i ngā here me ū ai te taputapu, ko wai e kite ana i te mea i hanga ai, ā, ko wai e taea te whakaweto i a ia?
He hapori e taea ana te whakautu i ēnei pātai e rua — ko mātou ngā kaituhi, ko mātou ngā kaiwhakahaere, ā, ka taea e mātou te wehe atu — e mau ana i te mea Te Rangatiratanga Kāore he Rangatōpū, te tuhinga e whai ake nei, e kī ana ko te rangatiratanga i te taumata tangata. Ehara i te mana ki te hanga i te tauira nui rawa, engari ko te mana tika a te hapori ki ngā rekoata e tiakina ana e ia me ngā pūnaha e mahi ana i runga i aua rekoata, e mau ana i runga i te mana tika, ā, kāore e tuku iho. Ka hoki anō taua kōwhiringa teka i ia taumata katoa — kia ū ki te kapua o tētahi kīngi nunui, o tētahi atu rānei, kia whakamahi i ēnei taputapu i runga i ā rātou ake tikanga, kia whakakore rānei i a rātou katoa — ā, i ia taumata katoa ka ngaro taua kōwhiringa ina kite koe he whenua kei waenganui. Ka whakapuaki te encyclical i taua whakaaro anō i tōna ake reo: "ehara te kōwhiringa matua i waenga i te 'āe' me te 'kāo' ki te hangarau."
He taputapu i hangaia pēnei
He iti te utu o ngā mātāpono kia hanga he mea ki runga i a rātou. Ko The Villagetō mātou whakamātau, ā, he mea māmā ki te whakamārama hei huringa whai whakaaro o aua whā hē.
- Kāore ia e whakapae i tētahi whakataunga matatika. Ka whakarārangi te kaiāwhina i ngā kōwhiringa, ā, ka whakahoki i ngā whakataunga matua katoa ki te tangata whai mana; kāore ia e tuku tohutohu ā-wairua, ā-whakahaere, ā-matatika rānei. Ehara tērā i te oati i roto i tētahi pukapuka pānui — he here i whakatakotoria ki roto i te pūmanawa, he momo here kāore e taea e te pūnaha te whakakore mā te kōrero anake.
- Ehara i te mea ka tango noa iho. Ka whakamahi anake te tauira i ngā puna kua tīpakohia e te hapori — te pukapuka karakia, te ture kanona, ngā tuhinga a te minita kua whakaaetia, ngā mea katoa e tāpirihia ana e tētahi pārihi — ā, kei ia mea he rekoata mō te mana whakamahi: te whakaaetanga a te kaituhi, he raihana, te rawa tūmatanui rānei. Kāore he mea e uru mai mēnā kāore tētahi tangata i whiriwhiri kia uru mai, kotahi te mea i ia wā. Ka taunoa te Paipera ki tētahi whakamāoritanga rawa tūmatanui, ā, he hononga kei reira ki tēnā e pai ana ki tētahi parohe; kāore ngā tuhinga kei raro i te raihana e tāruatia ki roto.
- Kāore e kohikohi. He tauira iti, he mea whakarite tō te hapori — kei roto i ngā rauemi ake o te hapori, e whakahaere ana i runga i ngā mīhini i Aotearoa me te EU, kāore rawa i tētahi kapua o Amerika — ā, kei reira tonu ngā pūrongo, kua whakamunatia kia kore ai mātou, ko ngā kaihanga, e taea te pānui i ngā pārongo o tētahi hapori ki tētahi atu. Kāore he mea e tangohia hei whakangungu i muri i te tuara o tētahi, ā, ka taea e tētahi hapori te tango i tōna katoa, ā, ka wehe i ngā wā katoa.
- Kāore e hokona te aro. Kāore he pānui, ā, kāore i hangaia kia mau tonu ai te tangata.
Ki te hiahia āwhina te kaipānui noa ki te whakarite i tētahi kauwhau, ka tuku he anga — he taunakitanga whaiaro, he whakaaroaro, he whakamārama — ā, ka mahi anake i runga i ngā mea kawea mai e te kaipānui, kāore e whakaaetia kia waihanga i tētahi pūrākau, i tētahi wheako rānei. Ka noho ngā kupu hei kupu nō te kaipānui. Ā, kāore he mea katoa-kāore rānei: tērā pea ka puritia e tētahi hapori ōna ake pūrongo anake, kāore he mea hanga-mīhini e tata ana ki te karakia, ā, kua whiwhi rātou i te mea tino hira.
He aha ngā mea e puritia ana, ā, nā wai
I tino mōhio tētahi kaipānui noa e mahara ana au kāore ia e taea te tū ki te kōrero. I whakamahia e ia tētahi anga pēnei hei kimi i te āhua o āna ake whakaaroaro mō te panui o te Rātapu — āna ake kupu, ehara i te mea nā te mīhini. Mēnā ko tērā te whakawhiti e tūpato ana te reta, he reo rānei i noho puku pea, ko te momo mea anake ka taea e tētahi hapori te whakatau.
Ko tērā whakataunga te take. Ehara i te mea mēnā ka tae te AI ki te ao o tētahi hapori whakapono; kua tae kē i ngā huarahi iti. Ko te pātai mēnā, i te wā ka puta tērā, he tangata tonu te kaituhi, ā, e whakahaere tonu ana te hapori — mēnā ka noho tangata tonu te ngākau i roto i te rūma. He taputapu kāore he tikanga e taea te tirotiro, te here, me te whakaweto, ka waiho i taua mana ki tōna wāhi tika. Engari, ko tētahi kāore e taea tērā, ahakoa tōna mātau, ka tono i tētahi hapori kia tuku i tētahi mea kāore rawa i noho hei rawa a te mīhini kia tangohia.
He hoa mō ngā hapori whakapono ki te rangatiratanga me te kore rangatōpū. E kōrero ana mō tōna kaituhi me te tūāpapa, ehara i te mea mō tētahi rohe hāhi, tētahi pārihi, tētahi mema rānei o te hunga whakahaere hāhi.
He pānui anō mō te Whakahaere Mana Motuhake — Mana Rangatiratanga Kore Whakawhiu — te rangatiratanga hei mana tika i te taumata tangata, i tua atu i te anga o Amerika me Haina. — Whakakotahitia, Kaua e Whakakotahi — te mahi ngātahi me te kore e uru ki roto i te emepaea o tētahi. — He Whakahaere Kāore e Taea te Whakakore Huna — me pēhea e noho ai ngā rekoata me ngā whakataunga hei tohu mārama mō te whakarerekētanga, ā, kia taea ai te whakautu.
Ā, mō ngā kaiārahi o te pārihi e hiahia ana ki tētahi whakataki whaihua, kaua ki te tautohetohe: Tō Parihi, Tō AI — he raupapa rima-wāhanga, i tuhia ki te reo māmā mō ngā mema o te vestry me ngā kaitiaki whare karakia (he aha tūturu te AI; te AI o te parohe ki te AI o ngā Kamupene Nui Hangarau; he aha i kore ai e ranea ngā ture me te whakangungu; he aha ngā mea e rere ana i ēnei rā; me te Village i tua atu o te AI).
Ngā puna: te reta ārahi a teRt. Rev. Dr. DeDe Duncan-Probemō te AI (Rohe Hāhi o Central New York, Hune 2026); Pope Leo XIV,Magnifica Humanitas*(encyclical, 15 Mei 2026); ngā rangahau arotakengia e ōrite-ā-tōhunga me ngā whakamātautau paerewa mō ngā reiti whakamatapae a ngā tauira reo, tae atu ki ngā mahi i roto i Nature mō ngā akiaki tika; The New York Times Co. v. OpenAI me ētahi atu tautohetohe ture mō te mana kaituhi e pā ana; pūrongo mō te whakangungu taunoa i ngā kōrero a ngā kaiwhakamahi me ngā pānui i roto i ngā kararehe kōrero ā-pakihi. Tuhipoka Paipera: ko te tuhi e whakamahi ana i te World English Bible kei te rohe tūmatanui me tētahi hononga ki te whakamāoritanga e manakohia ana e te parohe; kāore ngā tuhinga e herea ana e te raihana i whakaurua.*
Tika tārua © 2026 John G. Stroh / My Digital Sovereignty Ltd. I whakawhiwhia ki raro i te raihana CC BY 4.0.