He Kōwhiringa ki te AI o ngā Kamupene Hangarau Nui · Tuhinga 3 o te 7

Ngā Meneti Kāore e Taea te Tuhituhi Anō

Ko tā te poari e hiahiatia ana i te AI, he rēhita o āna whakataunga e taea ai e ia te whakamana, ā, ka taea te tango katoa i te wā e tonoa ana.

Whakarāpopototanga. Ko te tuhinga a te poari te wāhi e kitea ai tōna whakapuakitanga. Ehara i te whakataunga anake, engari ko ngā mea ka taea te whakaatu mō taua whakataunga i muri i te kotahi tau: ko wai i whakataunga, i runga i ngā tohutohu a wai, mō ngā take hea, me te mea rānei kua mau tonu te pono o te tuhinga. Koinei te wāhi kāore te chatbot e tino āwhina ana, engari ka tino kino rawa atu. Ka whakaputa ia i ngā tuhinga mārere, kāore he takenga mai, kāore he haina, ā, kāore he huarahi hei mōhio he aha ngā mea i whakarerekēhia. I hanga mātou i te mea hē, ā, kua tukuna. Ka hopukina ia whakawhitiwhiti kōrero a te poari i roto i te Village hei rēhita hainatia, ā, e kitea ana mēnā kua whakarerekēhia. Ka tuhia te tūnga o ia kaiwhakahaere i raro i tōna ake ingoa, me ōna ake take, ā, kāore te AI e whakaaetia kia tuhi i ēnei. Ā, ka taea te tango i ngā whakawhitiwhiti katoa i muri i tētahi whakataunga kotahi i roto i tētahi mahi kotahi, hei kōpaki ā-ture e whakaatu ana i tōna ake tūnga whakamana, ā, e pono ana mō ngā mea katoa kua mukua. Koinei te wāhi ka mutu ai te "AI nōu, e mōhio ana ki tōna tūranga" hei mātāpono, ā, ka noho hei mea ka taea e te poari te pupuri i roto i ōna ringa.

Tikiake te PDF Whakaaturia hei Slides PDF Whakarāpopoto

Ngā karere matua — pāwhiria tētahi rārangi kia pānui i te wāhanga

Kei roto i tana pūrongo te mōrearea o te poariKaore e uiuihia ngā whakataunga i te rā tonu — ka uiuihia anō i muri i te kotahi tau: "whakaaturia mai te pūrongo."
  • Ehara i te mea ka pātai tonu "he whakatau pai rānei?" — engari "ka taea e koe te whakaū, kāore i whakarerekē?"
  • Mō te nuinga o ngā whakahaere, he tuhinga ka taea te whakatika, kāore he taunakitanga hei whakamana.
  • Ka mau ki ngā poari he kawenga tūturu, i runga anō i tētahi pūrongo i taea pea te tuhi anō i te Rātū kua pahure.

Ka uiuihia te whakataunga a te poari i muri i te kotahi tau, e tētahi tangata whai mana: he kaiwhakahaere ture, he kaiarotake pūtea, he mema, he kairīpoata, he kōti, he tono mō ngā pārongo ā-ture. Ehara i te mea ka pātai i te nuinga o te wā mēnā he whakatau pai rānei. Engari ko te pātai, "whakaatuhia mai te pūrongo": ko wai i whakatau, he aha ngā tohutohu i riro i a rātou, he aha te take, me te taunakitanga he pono te pūrongo i hanga i taua wā, ehara i te putanga i whakatikahia i muri i te tīmatanga o ngā raruraru.

Mō te nuinga o ngā whakahaere, he whakaiti noa iho te whakautu ki taua wāhanga whakamutunga. He tuhinga Word ngā meneti. Kei roto i tētahi aho īmēra ngā whakataunga. Kei roto i te mahara o tētahi te tohutohu i ārahi i te whakataunga, i tētahi wānanga chatbot kāore e kitea ināianei. Ko te rekoata he aha noa iho i tā te hēkeretari: ka taea te whakarerekē e ia tangata kei a ia te kōnae, kāore he taunakitanga hei whakamana. Ka kawea e te poari he haepapa pūtea tūturu me te haepapa whaiaro ki runga ake i tētahi pūrongo i taea pea te tuhi anō i te Rātū kua pahure, ā, kāore he tangata i mōhio ake. Ko taua āputa te wāhi e kitea ai te ngoikore o te whakahaere, ā, ko taua āputa tonu tā mātou i whai kia kati. Ka whakaatu te akorangakore utu mō te Whakahaerei tēnei tūponotanga katoa: he aha ai ngā pūrongo whakawhitiwhiti kōrero kāore i raro i te mana rangatira e waihanga ai i ngā tūponotanga mō te whakahaere, te ture, me te whakawhirinaki.

A weathered bench looking out over rolling farmland, Aotearoa New ZealandKa roa ake te oranga o tētahi whakataunga i te hui i hanga ai.Aotearoa New Zealand · © My Digital Sovereignty
Ko tā te AI i te nuinga o te wā ki tētahi pūrongo — he āwhina hēNgā meneti kōrero e rere noa ana kāore he takenga mai, he whakaaro taurite, ā, he rekoata ka taea e te kaihoko te whakarerekē me te kore tohu.
  • Pūtake: nō hea noa iho te tuhinga o tētahi tauira whānui — kāore he haina, kāore he mea herea ki tētahi take.
  • Te kaituhi: ka tuhi tētahi tauira i te putanga whānui o ngā take a te kaiwhakahaere; ka ngaro te whakataunga a te tangata.
  • Te āhei ki te whakarerekē: kei roto i te pūmanawa e whakahaerehia ana e te kaihoko te rēkoata, ka taea te whakarerekē me te kore tohu.

Ko te tikanga aunoa i te tau 2026, ko te tohu i tētahi tauira reo nui ki te raru: kia tuhi ia i ngā meneti, kia whakarāpopoto i te matapaki, kia tuhi i te whakataunga. Ka taea e ia ēnei mahi katoa me te māmā, ā, ka whakaroa ake i te tūponotanga. E toru ngā take, kāore he mea e pā ana ki te mātau o te tauira:

  • Takenga. Ka whakaputa tētahi tauira whānui i tētahi tuhinga mai i te kore: kāore he haina, kāore he kaituhi e herea ana ki tētahi take, kāore he aho e whakaatu ana ko te tuhinga tērā i whakaaetia. He tuhinga mārere kāore e whakaū ana i tētahi mea, he mea hē hei whakanoho i raro i tētahi whakataunga whakawhirinaki.
  • Te Mana Tuhi. Ka tuhi te tauira i ngā whakaaro a te kaiwhakahaere, kāore aua whakaaro e noho hei mea nā te kaiwhakahaere. Ka huri hei toharite whakapono mō te āhua e whakamahia ana hei whakahua i ēnei take. Ko te tūtohu kia mau i te whakataunga a tēnei poari mō tēneitake; heoi, ko te putanga whānui ka tae mai me te māia, ā, ka ngaro te whakataunga a te tangata.
  • Te āhei ki te whakarerekē. Kei roto te rekoata i te pūmanawa e whakahaerehia ana e te kaihoko, i runga i ngā hanganga kāore e kitea e te poari, ā, ka taea te whakarerekē me te kore tohu. Ka tonoa koe kia whakawhirinaki kāore he mea i whakarerekē, nā ngā tāngata kāore e hoatu he huarahi ki a koe hei tirotiro. Koinei te tēke mā e kore e whakaae tēnei raupapa.

Nō reira, ko tā tētahi poari e hiahiatia ana, he pūrongo: he pūrongo e mau ana i tōna ake taunakitanga, e pupuri ana i te whakataunga kia noho ā-tangata, ā, kāore e taea te whakarerekē huna. Kāore te tuhi anō i te āwhina. He raru whakahaere tēnei i mua i te raru AI, ā, i hanga tuatahi e mātou ngā pūnaha whakahaere.

A rain squall sweeping over farmland toward the sea, Aotearoa New ZealandMe tū pakari te rekoata ina huri te āhuarangi.Aotearoa New Zealand · © Tōku Rangatiratanga Matihiko
Ngā mea i hanga e mātouHe rēkōrā whakawhiriwhiringa kua hainatia, e kitea ana mēnā kua whakarerekēhia, kei reira tonu te aronga a te tangata — ā, mā te kaweake e whakamana ana i a ia.
  • Rēhita rangatira: he mekameka taunakitanga kua hainatia, ā, ka taea anake te tāpiri; whakarerekēhia, ka pakaru te taunakitanga.
  • Ka hainatia te tūnga o ia kaiwhakahaere i raro i tōna ingoa; kua aukatia te AI kia kore e tuhi i āna take.
  • Ka tukuna e tētahi mahi kotahi te kōrero katoa i muri i tētahi whakataunga kotahi — he kohinga tuhinga āhua kaiwhakahaere, e pono ana mō ngā mea katoa kua mukua.

Tīmatahia ki te rēkoata. I roto i tētahi Hapori, herēkoata rangatira te whakawhitiwhiti whakaaro a te poari: he taonga kua hainatia, ā, kāore e taea te whakarerekē. Ka waihangatia, ka whakarerekētia rānei, ka tuhi te pūnaha i tētahi urunga kua hainatia mā te kōtuhi huna ki roto i tōna ake mekameka taunakitanga, mā te kī o te hapori, ā, kua tāia he tuakiri did:web mō te kaituhi me te kaitiaki e tiaki ana i taua mea. Ka mau ki te rēkōta he hash takenga mai me tētahi hash ihirangi, kia kitea ai ngā whakarerekētanga ā muri ake. Ki te whakarerekē i te ihirangi, kāore e taurite anō te hash; kāore e taea te whakatika i te mekameka whakamana mai i waho. Ki te tuhi anō i te rēkōta, ka whati te whakamana e mau ana ki a ia. Koinei te tikanga o te kupu "e kitea ana te whakararu" i konei: ehara i te mea kāore e taea te whakaeke i te rēkōta, engari ka taea e koe te mōhio, mā te whakamunatanga, mēnā koia tonu te mea i hangaia.

Kei runga ake nei te whakawhiriwhiringa. He hononga tō te whakataunga ki te korerorero i whakaputa ai, ki te pōti i whakatau ai, me te whai wāhi a ia kaiwhakahaere. Ā, ko te pūtake: ka tuhia te tūnga o ia kaiwhakahaere i raro i tō rātou ake ingoa, me ō rātou ake take, ā, kāore te AI e whakaaetia kia tuhi i ēnei take. Ka taea te āwhina i tētahi kaiwhakahaere, ā, ka tuhia ngā āwhina katoa: ko tēhea tauira, ko tēhea taputapu, i hea i whakahaerehia ai. Engari ko te mahi whakatau, ko te take i muri iho, he mahi a te tangata anake. Kāore e taea e te tauira te tuhi, te whakakī, te whakataurite rānei i ngā take. He tangata motuhake te kaihanga me te kaiwhakamātau; ia tangata ka hainatia tōna tū; kāore ngā whakaaro o tētahi tangata e whakaurua ki tōna waha e tētahi mīhini. Koinei te rohe e tū ai te anga; kāore e taea te whakakapia te mana whakahaere, me whakaute anake, me whakamahi i te wā e tino hiahiatia ana e te poari.

Kātahi te wāhanga ka taea e koe te tuku atu. Ko te whiriwhiringa katoa kei muri i ngā whakataunga takitahi ka tukuna i roto i tētahi mahi kotahi: mā tētahi tono kotahi ka whakaputa he kōpaki oti i roto i te JSON, Markdown, PDF rānei. Kua hangaia mō tētahi kaiwhakahaere, ā, ka whakaatu:

  • te tono, ngā raraunga urunga AI i whakamahia, me te wāhi i whakahaerehia ai;
  • te whai wāhi a ia kaiwhakahaere me ā rātou take i whakahuatia;
  • te whakataunga me te tatauranga pōti;
  • he ripanga whakamana e whakaatu ana, mō ia rekoata, mēnā e tika ana te takenga mai me ngā haina.

Ka hainatia te kaweake, nō reira ka taea te whakamana koinei tonu te tuhinga i whakaputaina e te pūnaha. Ka taea e koe te waihanga i tētahi mōu anō i te whakaaturanga ora o ngā Rēhita Whiriwhiringa Rangatira.

Ā, he pono hoki mō ōna ake āputa. Mēnā i mukua tētahi whakawhitinga kōrero, i whakamahia te mana a tētahi kaiwhakahaere, i pau rānei tētahi ture pupuri, ka whakaatu te pūrongo i tētahi tohu urupā ki tōna wāhi, kaua e whakapehapeha kāore he mea i reira. He pūrākau tētahi rēhita e huna ana i āna mukunga, ehara i te taunakitanga. Ka whiwhi te pūrongo i tōna pono mā te whakaatu ki a koe ngā mea kua ngaro.

He aha i tōu nei, ehara i te tauiraKa rere i runga i tō ture matua me tō whakatau — ehara i te hua whakahaere whānui me tō tohu anake.
  • Kei roto i te whakahaere tūturu o te rōpū tūturu — ō tūranga, ō pae.
  • Ko te tiakitanga (kaitiaki) kua herea ki te rekoata, nōu.
  • He āheinga ka whakahohehia e te Hāpori Whakahaere, ehara i te āhuatanga i whakahauhia ki tētahi rōpū raranga.

Kei te wātea kē te putanga noa o tēnei i te mākete: he pūmanawa whakahaere me tētahi whakaaro tūturu mō te āhua o te mahi a te poari, ā, me urutau koe ki roto i taua whakaaro. Koinei te whakautu toharite, he taumata kotahi i runga ake. Ka rere te whiriwhiringa o te Hāpori i runga i ture matua, ō tūranga, ō pae here, ō whakataunga. Kei te noho te pūrongo i roto i te mana whakahaere tūturu o te rōpū tūturu: te rōpū kore-hua iti e hui ā-marama ana tōna komiti, te poari kamupene e kawe ana i ngā haepapa o ngā kaiwhakahaere, te tari ā-rohe e whakautu ana ki te ture mō ngā pārongo ā-ture. Ko te taunakitanga e mau ana i roto, nō tō poari. Ko te kaitiaki kua herea ki te pūrongo, nōu. Ehara i te taunoa ā-ao me tō tohu ki runga.

He āheinga anō hoki tēnei ka whakahohehia e tētahi Hapori whakahaere, ehara i te āhuatanga i herea ki tētahi rōpū raranga. Ka whakahohehia e tētahi poari e hiahia ana; kāore rawa e kitea e tētahi rōpū whanaunga. Ko te hōhonutanga o te pūnaha e hāngai ana ki te hōhonutanga o ngā tūraru.

A fiery sunset over a harbour and hills, Aotearoa New ZealandI hangaia kia roa ake i ngā tāngata i hanga i a ia.Aotearoa New Zealand · © Tōku Rangatiratanga Matihiko
Ko wai e kawe ana i tēnei taumahaNgā poari NFP iti, ngā poari pakihi iti me ngā pokapū umanga, me ngā kāwanatanga ā-rohe — ahakoa kei hea rānei me taea te tautoko i tētahi whakataunga.
  • Ngā poari tūao e kawe ana i ngā haepapa ā-ture, kāore he tautoko whakahaere e tata ana.
  • Ngā poari kamupene kei reira he haepapa whaiaro mō ngā kaiwhakahaere.
  • Kāwanatanga ā-rohe, ā-hapori hoki, kei reira ka taea te tono ā-ture i ngā pūrongo (OIA / LGOIMA).

E toru ngā momo rōpū e tino rongo ana i tēnei:

  • Ngā rōpū iti kore-hua me ngā whakahaere hapori, ā, kei runga i ā rātou poari tūao ngā haepapa ture tūturu ahakoa he iti rawa te tautoko whakahaere, ā, i reira ka taea e tētahi whakataunga tautohetohe te huri hei raru mō te oranga tonutanga.
  • Ngā poari o ngā kamupene iti me ngā kamupene rahi-waenga, i reira he kawenga whaiaro ā ngā kaiwhakahaere, ā, ko te āputa i waenga i te "i matapaki mātou" me te "ka taea e mātou te whakaatu i matapaki mātou, me pēhea" ko te āputa tino hira ina puta he hapa.
  • Kāwanatanga ā-rohe, ā-hapori rānei, kei reira ka taea te tono ā-ture i te rekoata, ā, kāore te kī "tērā pea kua whakarerekētia te kōnae, ā, kāore mātou e taea te kī" he whakautu e whakaaetia ana ki tētahi tangata whenua.

Mō ēnei tokotoru, he whāiti te oati kia tika: ka tuhia ia whakataunga a tō poari kia taea te whakamana; ka noho ngā take a ngā tāngata kua ingoa; kāore he mea e taea te whakarerekē me kore e kitea te whakarerekētanga; ā, ka taea te tango i te whakawhitiwhiti kōrero katoa mō tētahi whakataunga kotahi, katoa tonu, i runga i te tono, mō te hunga whai mana ki te pātai. He rekoata e taea te tiaki ture, koia te mea e tino hiahiatia ana e te poari, ā, kāore e taea e te AI o ngā Kamupene Nui te tuku, nā te mea ka tukuna tō rekoata kia pānuitia e ētahi atu.

Ko te kaupapa o te raupapa, i roto i tētahi āhuatangaHe AI nōu ake, e tū ana i tō ake wāhi, ehara i te toharite, e mōhio ana ki tōna tūranga — kua whakakīia ki te kōhatu i te pito tino mārō.
  • Nō te Hapori: ka rere te rekoata i runga i ngā hanganga e whakahaerehia ana e te hapori.
  • Herenga: ka āwhina te AI, engari kāore e whakaaetia kia waihanga i ngā take.
  • Me āhei te poari ki te whakaatu — ā, kotahi tau i muri mai, kotahi mahi anake te toenga.

Koinei te toenga o te raupapa kua whakakahaia ki tōna pito tino mārō:

  • AI e whai ana koe: ka rere te rekoata i runga i te hanganga e whakahaerehia ana e te hapori, ehara i te mea a te kaihoko.
  • Kei tōna tūnga, ehara i te toharite: ka hopu i te whakataunga a tēnei poari, ehara i te āhua whānui o tētahi atu.
  • He AI e mōhio ana ki tōna tūranga: ka āwhina i ngā kaiwhakahaere, ā, kāore e whakaaetia kia tuhi i ā rātou take.

Ehara i te mea matua te pātene whakaweto i konei. Kāore he tangata e pupuri ana i tēnei AI i tawhiti, nā te mea i hangaia kia whakapakari i ngā rekoata a te poari, ā, kāore i whakaaetia kia waiho hei mea nōna ake.

Ka taea e tētahi tauira te tuhi tuatahi. Ka taea e tētahi kaitātari pūtea te pātai. Me āhei te poari ki te whakamana. I te mutunga o tērā tau, ka tono tētahi tangata whai mana kia kite i te rekoata, kotahi mahi noa iho te whakautu: kua hainatia, kua whakaritea, kua pono mōna anō.


Ko The Village he pūnaha e rere ana, ehara i te pukapuka pānui — kua tukuna, kua whakamahia te rekoata whakahaere kua whakamārama i konei; tirohia ki mysovereignty.digital. Ka kitea te whakararu i te kōpaki ki te taumata whakau kua whakatauhia e te papa, ā, he pono āta whakaaro mō ngā mea kua mukua. — John G. Stroh, My Digital Sovereignty Ltd., Hune 2026.