Whakarāpopototanga. Kua wehe te kairangahau tino whakahuatia rawa i roto i te mātauranga hangarau i te taiwhanga rangahau AI nui rawa atu o te ao, kia whakapau moni ki tētahi kamupene i runga i tētahi kerēme kotahi: kāore e taea e ngā tauira reo o nāianei te whakaaroaro, te whakamahere rānei nā te mea "kāore he tauira o te ao" ā rātou, ā, kāore te hanganga e whai ake nei e hangaia ki runga i a rātou. Kei te kōrero ia mō te ao ā-tinana — ngā ataata, ngā robot, te whānuitanga o ngā manamahi — ā, koirā te wāhanga e hiahia ana ki ngā whakatutukitanga pūmārō kāore e tika kia whakapae tātou ka taea e tātou te matapae. Engari, kāore he mea i tōna whakamārama mō tētahi tauira ao e hiahiatia ana kia hangaia te ao i ngā pika. He tauira ao tētahi mea e matapae ana i te āhua o muri ake o tētahi ao i te āhua o nāianei me tētahi mahi kua whakaarohia, kia kitea e tētahi kaiwhakahaere te hua i mua i tōna mahi. He ao pēnei tonu tētahi whakahaere: motuhake, herea, kua tuhia kē. E ai ki tēnei tuhinga, ehara i te ao whānui te mea tuatahi hei tauira, engari ko te hapori; kua mau kē i te Village ngā wāhanga e rua o ngā toru e hiahiatia ana e tētahi tauira pēnei — he turanga e tuhi ana i te āhua o te hapori, me tētahi kuaha e tirotiro ana i tētahi mahi i mua i tōna whakatinanatanga — ā, ko te wāhanga waenganui anake kāore i reira, arā, te tauira e matapae ana he aha te pānga o tētahi mahi ki ngā tāngata i mua i tōna mahi. Ko taua wāhanga waenga te āputa ingoa i tō tātou ake hanganga: te rangatiratanga ki ngā raraunga, kāore anō kia rangatiratanga ki te mātauranga. Ka taea te hanga i tēnei i te taumata hapori, i tētahi huarahi kāore e taea ai e tētahi tauira ā-ao e whakakore ana i te rohe. Ā, mā te hononga ā-rōpū — ia hapori e pupuri ana i tōna ake tauira ā-ao, ā, ka tae atu ki ērā atu mā te whakaaetanga — ka hanga tūturu iho, hei tae ki tētahi taumata kāore e taea e tētahi tauira kotahi te pupuri, kāore he pokapū hei hopu. Kāore i hangaia a Roma i roto i te kotahi rā, ā, kāore i hangaia e te kotahi ringa. Koinei te huarahi e tū ai tētahi hikoinga rangatira ki te AI e ū ana ki te ao tūturu: he iti, he whakahaere, he hononga ā-rōpū.

Te peti ki te rua pakanga

I Noema 2025 ka pānui a Yann LeCun e wehe ana ia i Meta, i reira i noho ai ia hei Tumu Kairangahau AI mō ngā tau e whitu, ā, nāna i whakatū te taiwhanga rangahau o taua kamupene, kia tīmata i tētahi kamupene. He mārama āna ake kupu: "Kei te waihanga au i tētahi kamupene tīmata hei whakamau tonu i te hōtaka rangahau Advanced Machine Intelligence (AMI) kua whai ahau i ngā tau kua pahure ake nei." Ko te umanga, AMI Labs, he peti — ko tana hurunga pūtea tuatahi, i pūrongoia he tata ki te $1.03 piriona i runga i te aromatawai uara o te $3.5 piriona, i kīia ko te mea nui rawa atu i roto i te hītori o Europi — ā, ko te mea e peti ana ia, ko te whakaaetanga kotahi kua whakarite i te umanga katoa. I Davos i Hānuere, i kī ia me te kore whakautu ā-tōrangapū: "Kua tino whakawhirinaki te umanga AI ki ngā tauira reo nui (LLM) ." "Kei te mahi katoa te katoa i taua mea kotahi. Kei te keri katoa rātou i taua rua kotahi."

Ko tāna e whakaaro ana kei te ngaro i a rātou, kua kī ia i ngā wā maha, ā, i te tino mārama ki te MIT Technology Review i te whakarewatanga o te kamupene: kāore e taea e ngā tauira reo nui te whakaaroaro tūturu, te whakamahere rānei, nā te mea kāore he tauira o te ao kei a rātou. Kāore rātou e taea te matapae i ngā hua o ā rātou mahi." Ā: "Ka whai pūnaha AI tātou e whai mātauranga ā-tangata, ā-taumata tangata hoki, engari kāore ēnei e hangaia ki runga i ngā Tauira Reo Nui (LLMs)." Ko te whakamārama ā-tinana tāna e whakamahi ana — "koia nei te take kāore tātou i te whai rōpoti kāinga e tere pēnei i te ngeru kāinga, he motokā tino aunoa rānei."

I raro i te reo whakatairanga, he kōrero tautohetohe mō ngā raraunga, ā, he mea tika kia whakahuatia nā te mea koinei te wāhanga e nuinga ana ka whakakorea. Ka whakangungua tētahi tauira reo pae hou ki tētahi kohinga raraunga e ai ki a LeCun ka roa te tangata"170,000 tau " ki te pānui "i te waru haora ia rā." Kua riro i tētahi tamaiti whā tau, mā te tirohanga me ērā atu pūmanawa, he nui ake i tērā — he nui rawa atu — i roto i ngā tau ruarua. I tana anga, he whakaata whāiti, he mea whakamutunga hoki te tuhinga mō te ao kua mōhio kē te tamaiti mā te noho ki roto i taua ao. Ka ako tētahi pūnaha i whakangungua anake ki taua whakaata i ngā tatauranga o te atarangi, ehara i te hanganga o te mea i whakaputa i taua atarangi. Ka taea e ia te tino mārama, ā, kāore tonu pea ia e mōhio he aha ka tupu mēnā ka tuku koe i te karaihe.

Ehara tēnei i te tūnga pito-iti kua whakapaipaihia. Koinei te whakataunga whai whakaaro a te tangata rongonui rawa o te marae, i whakapaua ki te marea, ā, he nui hoki te utu, ā, ka whakakotahi — mai i te taha o te mīhini — ki tētahi mea kua roa e whakapuaki ana tēnei hōtaka mai i te taha o te hapori mō te rua tau: kāore te mātau ki te rere i te mōhio, ā, kāore he taputapu e kore e taea te matapae i ngā hua o āna mahi ki ngā tāngata e haumaru ana kia tukuna kia mahi.

He aha te tauira ā-ao

Ehara i te mea hou te mahere a LeCun; kua whakarārangitia taipitopito i roto i tana pepa o te tau 2022, A Path Towards Autonomous Machine Intelligence. Tangohia ngā wāhanga tautoko anake. He wāhanga titiroā tētahi kaiwhakahaere hei tatau i te āhua o te ao i tēnei wā; he tauira ao, e kīia ana e te pepa ko "te wāhanga tino matatini o te hanganga" ā, ko tōna mahi he matapae i ngā "āhua o te ao ā muri ake nei e taea ana, hei hua o ngā raupapa mahi kua whakaarohia e te kaiwhakahaere" — arā, i āna kupu, he "momo 'pūrere whakamātautau' o ngā āhuatanga whai take o te ao." He wāhanga ututōna e aromatawai ana i te pai, i te kino rānei o tētahi āhua kua matapaetia, ā, he mea hanga mai i ngā wāhanga iti e rua: he "utu taketake, kāore e taea te whakarerekē (kāore e taea te whakangungu)," me "te kaitātari, he wāhanga ka taea te whakangungu e matapae ana i ngā uara ā muri ake o te utu taketake." Ā, hekaiwhakatū mahi tōna e rapu ana i te raupapa mahi e whakaae ana te tauira ao me te wāhanga utu he mea pai rawa atu, ā, ka tuku i te hikoinga tuatahi o taua raupapa.

Ko te wehewehe matua kei waenga i ngā huarahi e rua mō te mahi. Ka nama a LeCun i ngā ingoa a Kahneman. Mode-1 he āhua whakautu: "kāore e whai whakaaro matatini, ā, ka whakaputa i tētahi mahi i te putanga o te kitenga anake" — kāore rawa e uiui ki te tauira ao, ki te utu rānei. Mode-2"e whai ana i te whakaaroaro me te whakamahere mā te tauira o te ao me te utu," ā, he tino tika ia mō te tikanga o tērā: "he rite ki te mana whakahaere matapae tauira (MPC)," te tikanga hangarau tuku iho o te whakamātautau i ngā mahi pea ki mua, me te whiriwhiri i te mea e tino pai ana ngā hua kua matapaetia. Ko te whakaaroaro, i roto i tēnei anga, "i te whānuitanga, [e tohu ana i te] whakatutuki i ngā here." Ka whakaaro koe mā te whakaarohia he aha ka tupu, ā, ka whakakore i ngā mea e takahi ana i ō here, i mua i tō neke.

He tauira reo mārama noa, i runga i tēnei whakaaro, e mau ana ki Mode-1. Ka whakaputa tika i te tohu e whai ake nei; kāore he tauira motuhake o te ao hei whakahaere i ngā hua, ā, kāore he utu hei whakataurite i te hua. Koia tonu te take, i ngā kupu a LeCun, kāore e taea e ia te matapae i ngā hua o āna mahi. Ko te take matua o tētahi tauira ao he whakamana Mode-2.

Ko te haurua tuarua o tana hōtaka he pēhea te hanga i tētahi tauira pēnei, ā, i konei ka whai ia i tētahi huarahi huhua kē. Tana hanganga — te Joint Embedding Predictive Architecture, JEPA — kāore e matapae i te whakaahua e whai ake nei, i te tohu e whai ake nei rānei, engari ko te whakaaturanga e whai ake nei. "Ehara i te mea whakaputa." Ka "whakahaere matapae i te wāhi whakaaturanga," e ako ana ki te whakakore i ngā taipitopito o te ao kāore e whai tikanga kia matapaetia, kia taea ai e ia te matapae i ngā mea e whai tikanga ana. He mārama tōna kōrero he whakahē tēnei i te huarahi e rangatira ana: "e whakahē ana mātou i te whakamahinga o ngā hanganga whakaputa." Ki a LeCun, ehara i te tauira o te ao pai he mea e taea ai e ia te peita i te anamata ki a koe, pika i muri i te pika; engari ko tētahi e taea ai e ia te kī atu ki a koe he aha ngā mea ka whai take mō te anamata, ā, ka waiho i ērā atu kia noho pū. Ehara tēnei i te ariā kore mahi: i te waenganui o te tau 2025, kua tukuna e Meta V-JEPA 2, e whakamārama ana hei "te tauira ao tuatahi i whakangungua ki runga i ngā ataata e āhei ana i te mōhiotanga me te matapae o te taumata tiketike, me te whakamahere kore whakamātautau me te whakahaere robot" — he ringa robot e whakamahere ana i ngā mahi kāore i whakangungua ki a ia, mā te whakaarohia i ā rātou hua i roto i tētahi wāhi huna kua akohia.

Ko te ao tuatahi hei tauira ehara i te ao

Anei ka huri te aronga o te kōrero, ā, ko tēnei hurihanga tonu te tuhinga katoa.

Ko te ao ā-tinana te ao a LeCun. Ko āna raraunga he ataata, he lidar, he mōhiotanga ā-tinana; ko āna papa whakamātautau he rōpoti me ngā motokā; ko tana raru uaua ko tērā i tonoa kia waiho e au ki tētahi taha — te whānuitanga o ngā āwangawanga, te taputapu, te huarahi roa ki tētahi mīhini e kaha ana i te ao tinana pēnei i tētahi ngeru. Mēnā koirā anake te momo ao ka taea e tētahi tauira ao te whai, kāore he mea āVillage hei kōrero, nā te mea kāore te Village e hanga rōpoti.

Engari pānuitia anō tana ake whakamārama, kāore he whakaahua e hono ana. He tauira ao te wāhanga e matapae ana i ngā āhua ā muri ake hei hua o ngā mahi. Kāore he mea i roto i taua rerenga e hiahiatia ana kia pika te āhua. E hiahiatia ana kia kotahi te āhua, he rōpū mahi e taea ana, me tētahi pūnaha nekehanga e kawe ana i tētahi āhua me tētahi mahi ki te āhua e whai ake nei. Ka whakaae a LeCun anō ki te āhua whānui: he tika te hanganga o tētahi tauira ao mō tētahi taiao motuhake, tohu ā-tuhi, kua tuhia kē te āhua — he kēmu, he waehere rorohiko, he whakahaere — pērā tonu i te rerenga whakaahua kāmera. I te take ā-tinana, me ako koe i te whakaaturanga o te āhua mai i ngā pūoko matawāhi i runga i te utu nui rawa, ā, koinei tonu te wāhanga e hiahia ana i ngā whakatutukitanga nui. I te take ā-tari, kua rēhitatia kē te āhua. Kāore e ara ake te haurua utu nui o te raru a LeCun.

Koia nei te take i te hapori ai te ao e tika ana kia tauira tuatahi. He herea, he motuhake te āhua o te hapori, ā — i Te Village — kua rārangi kē: ko wai e pupuri ana i te aha, i raro i te whakaaetanga āhea, me te tūnga ahurea pēhea, i roto i te hononga ki a wai. He iti, ā, ka taea te tatau ngā mahi a tētahi kaiuru ki runga i taua āhua. Ko ngā āhuatanga hurihuri — arā, ngā mahi a tētahi mahi ki taua āhua — he momo mea e whakaarohia ana e tētahi hapori i ia hui. He mea māmā te whakahaere i tētahi tauira ao ā-hapori. Heoi, kāore i te pērā tētahi tauira ao ā-ao e whakakapi ana i ngā tauira reo o te pito o te ao, ā, tērā pea kāore mō tētahi tekau tau, neke atu rānei, i runga i te rārangi wā a LeCun anō. Kāore i hangaia a Roma i roto i tētahi rā kotahi. Ko te hē, ko te tatari kia oti te whare karakia nui i mua i te whakatakoto i tētahi kohatu tūturu kotahi. Ehara i te tauira o ngā mea katoa te hiko hinengaro tuatahi ka taea te whakatutuki, e hāngai ana ki te ao tūturu, e mōhio ana ki ngā hua; he tauira nō te ao ake o tētahi hapori, ā, nā taua hapori anō i pupuri.

Kei te whakahaere kē te Village i taua ao

Ko te take he hikoinga whai ake tēnei, ehara i te tīmatanga hou, nā te mea kua hanga kē e Village ngā wāhanga uaua huri noa i te āputa.

Tīmatahia ki te kāwanatanga. I roto i te hanganga o te rēkōta rangatira, he rēkōta rangatira ia wāhanga o ngā ihirangi o te hapori: ka kawea e ia tōna ake takenga mai — ko wai i tuhi, ko wai tōna kaitiaki (kaiwhakahaere), i raro i tikanga i tohatohahia ai… me tētahi hash whakamunatanga e here ana i ēnei wāhanga katoa," tōna ake kaupapa here , me "tōna ake mekameka whakamana — ia rohe whakahaere kua whakawhitia e ia… kua tuhia ki tētahi haina whakamunatanga." He mekameka whakamana āpiti-anake, ā, ka taea te tākaro anō; i roto i te rēhita ao Māori ka pānuitia hei whaiāheingawhakapapa o ia rēhita . Mēnā ka whakakotahitia ngā rekoata me ō rātou mekameka whakamana, ka puta he mea kāore e hoatu ki tētahi tauira rohe: he hītori pono, kua hainatia, ka taea te whakahoki anō o te tūturu o te hapori me te āhua i huri ai. Koinei te pono o te whenua e hiahiatia ana e tētahi tauira ā-ao — ko ngā raraunga hei whakamātau i te matapae mō te "he aha te mahi a tētahi mahi", ka puritia i roto i te rangatōpū tohatoha, "kāore e whakawhirinaki ki te kaiwhakahaere papanga."

Ināianei, te kuaha. Ko te anga AI-ā-mahi Aotearoa e tautuhi ana i tētahi paparanga whakahaere wā-tūturu o ngā tirotiro e kapi ana i tētahi māngai, "ahakoa pēhea te hanga, te whakangungu rānei i te māngai kei raro iho nei" — ka ingoa e te angangā " JEPA ā muri ake nei" i waenga i ngā mea me whakauru e ia. Ko ngā tirotiro e rua o aua mea ko ngā mea e hira ana ki konei. Kote whakatinanatanga rohe e tautuhi ana i ngā momo whakataunga e hiahiatia ana he whakaaetanga a te tangata i runga i te mātāpono Wittgensteinian , arā , "me kore e whakamānia ngā mea kāore e taea te whakarite pūnaha"; ka whakaoho tōna aukati i mua i te whakatinanatanga o te mahi… kāore e taea e te tukanga te karo i te tirotiro, ā, ehara i te rua ngā putanga, engari he toru — whakaae, whakakāhore, rāneituku ki te whiriwhiringa a te tangata. Ko te whakamana metakāhua e "whakanoho ana i tētahi kuaha whakamana i mua i te whakatinanatanga o te mahi" ā, ka aromatawai i tētahi mahi kua tūtohutia ki ngā āhuatanga e rima, arā ko "te haumaru, me te whakaaro ki ētahi atu kōwhiringa." Ko TeVillage, arā, e tirotiro ana i tētahi mahi i mua i tōna whakatinanatanga. Ko tāna kāore anō kia whai, he nui hei tirotiro māna.

Ā, kua whakamanahia kē e ia tētahi momo māramatanga kia rangatira. Ka whakahaereVillage i tētahi Tauira Reo ā-Tūnga — i ngā kupu ake o te hanganga, "he tauira i whakangungua ki ngā ihirangi ake o taua hapori, i raro i tōna ake mana," mō ia kaipāpānga i roto i tōna hanganga, i runga i ngā hanganga kei roto i te mana whakahaere o te hapori, kāore rawa e whakawhitiwhiti ana i ngā tawhā tauira ki tētahi atu. Ka tangohia e tētahi hapori tana arataki, kāore te tauira e huri ki te taunoa a te kaiwhakarato; engari ka huri ki te noho puku. "Ko te whakahē, ehara i te whakakapi, te whakamana. "

Engari, he tino tūpato te hanganga ki ngā here o āna mahi, ā, ko taua here te ara e whakatuwhera ana i tēnei tuhinga. E kī ana tā mātou akeHanganga Rēhita Rangatiratanga mō ngā Tūāpapa ā-Hapori, kāore e whakamā: kote hoahoa "e tiaki ana i te rangatiratanga o te hapori ki ngā raraunga; kāore ia anake e tiaki i te rangatiratanga o te hapori ki te mātauranga. He hapori e whakamahi ana i te paparanga reo ā-horopaki hei whakawhiti i ngā pātai a ngā mema, kei te whakamahi tonu i tētahi tauira reo."Ngā raraunga rangatira, ka whakautua e tētahi tauira i ngaro tōna māramatanga ki teao o te hapori. Ko te Tauira Reo Ā-horopaki e whakarite ana kia rangatira te hapori ki ngā mea kua kōrerotia e ia. Kāore ia e whakarite kia rangatira te hapori ki te āhua o tōna ao me te huarahi e panoni ai tōna ao. Ko tērā te mahi a tētahi tauira ao.

Te pokapū kua ngaro: he tauira ao mō te āhua hapori

Nā reira, ingoa tika te hanga. I waenga i te paparanga e mau ana i te tūnga o te hapori me te kuaha e tirotiro ana i tētahi mahi i mua i tōna whakatinanatanga, whakauruhia te wāhanga e kī ana a LeCun kāore e taea e te mātauranga te mahi me te kore: he tauira e, i runga i te tūnga o te hapori i tēnei wā me tētahi mahi ā-mahi kua tūtohutia, ka matapae he aha te pānga o taua mahi ki te tūnga — ā, ka tuku i te matapae ki roto i te kuaha, kia taumaha i mua i te puta o tētahi mea.

Whakauruhia ki tōna hanganga, nā te mea he tika tonu te whakaurunga. Ko tōnakitenga he kaituhi waehere Villagemō ngā rekoata rangatira ki roto i te āhua o te hapori i tēnei wā. Ko tōna tauira ao ko te tauira hapori-kāwanatanga: e matapae ana i te āhua e whai ake nei o tēnei hapori i raro i tētahi mahi kua tūtohutia — ehara i āna pika, engari ko ngā mea nui mōna. E ai ki ngā tuhinga rangahau hou mō ngā tauira ā-ao huna, ehara taua āhua i te pūwāhi kāore i wehewehea, engari he mea hanganga, ā, he āhuatanga motuhake ka taea e te hapori te ingoa me te whakahaere: ko te āhua whakahaere o te take e pā ana, ā, i tōna taha, ko te takenga mai, te whakaaetanga, te mana whakahaere, te tūnga ahurea, tewhakapapa hononga o te hunga e hono ana ki a wai, me tētahi aromatawai tonu i te painga me te kino ā-rōpū. (E whakaatu ana ngā mahi pērā i te whakaaro huna e hāngai ana ki ngā āhuatanga, te whakamahere huna ā-tūmataiti, ngā tauira ao e aro ana ki ngā mea me ngā hononga, me te mahi ngātahi huna a ngā kaiwhakahaere maha, ka taea te hanga i te āhua huna kia kawe i ēnei āhuatanga kua ingoaia, kaua ko ngā āhuatanga pōrearea — kei te ora te taha hangarau, ā, ehara i te āhua huna te koha Village, engari ko te mea e whakahaere ana i taua āhua.) Ko tana wāhangautu ko te rārangi kaiwhakawā Village: ko ngā kaiwhakawā here kua tū nei, e pātai ana ki tētahi āhua kua matapaetia mēnā ka whakawhiti i tētahi rohe, ka whakamā i tētahi rōpū, ka takahi i te whakaaetanga, ka whakawhiti raraunga i tētahi mana whakahaere kua aukatia, rānei ka pa ki ngā mea kua tohuia hei tapu e tētahi hapori. Ko tana kaiwhakahaere ko te māngai e tūtohu ana i te mahi. Ā, ko tōna Mode-2 — whakaarohia te hua o te mahi, aromatawaihia, aukatihia, ā, kātahi anō ka mahi — ko te paparanga Villagekua whiwhi he mea hei tirotiro: ehara i te ture mō te kāwai o te mahi, engari he matapae mō te pānga o te mahi.

Koinei te nekehanga mai i Mode-1 ki Mode-2 mō tētahi māngai whakahaere. I tēnei rā, ko te māngai Village, pērā i tētahi tauira reo, he tino whakautu ia: ka tūtohu ia, ā, ka pātai te kuaha mēnā he momo whakataunga e tika ana kia mahia e te tangata. Mā tētahi tauira ao hapori-motu ka taea e te kuaha te pātai hōhonu ake — he aha rawa te pānga o tēnei ki ēnei tāngata? — ā, ka whakahē i tētahi mahi e whakaaetia ana i runga i te hangarau, engari ko tōna hua i matapaetia he mea kāore rawa te hapori e whakaae ki a ia. Ka ako te māngai ki te whakamahere mā te whakamātau i tōna pānga ki te hapori i mua i tōna nekehanga, ā, koinei te katoa o te kōrero a LeCun mō ngā āhuatanga e whakawhirinaki ai tētahi kaiwhakahaere mahi.

E rua ngā tikanga i ahu mai i te hanganga o nāianei ka kawea mai me te kore whakarerekē. Tuatahi, ka ārahina te tauira , ehara i te whakahoungia: ko te tikanga kua whakaritea Villageko te whakarerekē taumaha kāore i whai hua, ā, i whakarerehia hei whakakapi i te whakangungu raraunga, ngā kohinga whakahaere, me ngā aronga ārahi e whakamahia ana i te wā whakatau. He tauira ao hapori-kāwanatanga e whakawhirinaki ana ki ngā āhuatanga paerewa me ngā kaupapa here i tuhia e te hapori; ka whakarerekē te hapori i tētahi ture, ka whakarerekē hoki i te āhuatanga, ehara i ngā taumaha, ā, ka tauiraia te panoni, ā, ka kitea. Tuarua, e noho ana te tauira i roto i ngā here o te paparanga, i runga i te hoahoa. Kua matapae kē te tauira whakatumatuma i tēnei. Ko te hoariri A7 — arā, te "kaiwhakarato hapa mā te whakakotahi i ngā kaiwhakahaere" — he mata āpōpō tūturu e "whakakotahi ana i ngā ihirangi puta noa i ngā kaipā… rānei e whakaputa ana i ngā tautuhinga hōu kāore e tautokohia ana e ngā rekoata kei raro," ā, ko te whakahau tū tonu o te hanganga,me "tuku iho te āhuatanga whakahē hei mea kāore e taea te whakarerekē i te wā hoahoa, kaua hei whakatikatika whakatōpū." He tauira ā-ao hapori-kāwanatanga he mea nō te kāwai A7. Ka hangaia i roto i te wehewehe kaipā, ehara i te mea ka whakawhiti i taua wehewehe; ka matapae i roto i te ao o tētahi hapori, ā, ka tae ki tētahi atu mā te anga kotahi anake o te kotahitanga ā-hapori e herea ana ki te whakaaetanga, ā, ka taea te whakakore, ā, koia hoki te mea e whakahaere ana i ngā rerenga katoa e whakawhiti ana i ngā hapori.

Ka tīmata ki te whakakī i a ia, mā ngā mea e kitea kē ana e te hapori

He pātai tika, ina mārama te āhua: nō hea ngā ihirangi o tēnei tūnga huna, ā, me tatari rānei tātou mōna? Ko tētahi wāhanga o te whakautu, ko te mea kua whakangungu kē tātou i ia tauira ā-horopaki mā te hoatu atu i ētahi atu rauemi nō te hapori anō — ōna tuhinga, ōna whakataunga, ōna ture. Ka rere tonu taua hiahia i tua atu i te tuhinga. He riipene ataata nō te mākete ahuwhenua o te Rāhoroi, ngā whakaahua i tangohia e tētahi tangata i te wā i pakaru ai ngā pātaka ārai wai, ka rere mai te awa, te hopuoro o tētahi whakaotinga kura tuarua — ehara ēnei i te kare ā-roto. He hapori ēnei e kōrero ana ki tōna ake ao, ā, ka taea e rātou te tīmata ki te whakakī i te wāhi huna ināianei, mā ngā taputapu kua oti kē te hanga.

He mea tika kia mārama tēnei, nā te mea koinei te wāhi ka hoki mai ai ngā mahi a LeCun ki te turanga. Āna tauira V-JEPA — ko ngā tauira ataata, e tuwhera ana, ā, ka taea te whakahaere i ēnei rā — ka mahi tika i tā tōna hanganga e tono ana: ka tango ataata, ka whakaputa whakaaturanga, ehara i ngā pika, ka ako i te hanganga hei pupuri, ā, ka whakakore i te toenga. Kāore e hiahiatia ana e tētahi hapori he taiwhanga rangahau ā-mua hei mahi i tēnei. Me whai he kaituhi-kōwae tuwhera me āna ake riipene ataata. Whakahaerehia ki runga i te ataata o te waipuke, ā, ehara i te kiriata ka puta; he tohu huna tēnei mō te nekehanga o te wai i te wā i pakaru ai te taha o te awa — ko te mātauranga whai take, e ai ki a LeCun, kāore rawa e taea e tētahi pūnaha tuhinga anake te whai, mō tētahi wāhi kotahi e tino hira ana ki te hunga e noho ana ki reira.

I konei, ko te rahi o te hapori te painga, ehara i te here. E hiahia ana te hōtaka a LeCun ki ngā ataata ipurangi neke atu i te kotahi miriona haora kia ako ai i tētahi tauira whānui mō te ao tinana. Kāore he hiahia a tētahi hapori ki tērā. Me tōna ake ao anake tōna e hiahiatia ana — tōna awa, tōna marae, ōna wā, ōna tiriti — ā, he kohinga iti tēnei, kei a ia kē, taonga kē nōna. Ko te mākete, ko te āwhā, ko te whakawhiwhinga tohu he nui kē hei tīmatanga. Koinei te ara urunga kua tohu te kōrero: kāore koe e tatari kia oti te tauira matapae i mua i tō tīmatanga ki te whakakaha i a ia ki te ao tūturu; ka whakatū koe i ngā toka tūturu tuatahi mā ngā riipene ataata kei te puritia kē e te hapori.

Ā, kāore e tika kia riipene ataata ngā raraunga, kāore hoki e tika kia oti. He ine awa e pūrongo ana i tōna taumata ia meneti, he tuku raraunga mō te tai me ngā ngaru i te takutai, he pūoko ua me te makuku oneone i runga ake i ngā ārai waipuke, he pūtautau aromātai kounga wai i roto i te awa — he awa raraunga ā-rongo ēnei hoki, ā, he pono ake ki te whakaahua a LeCun nā te mea he ora tonu. I roto i tōna hanganga, kāore te kitenga e pānui i te ao kotahi anake, katahi ka mutu; ka whakahou tonu i te tauira i te huringa o te ao, ā, ka whai take te tauira mā te whakahaere i ngā haora e whai ake nei — he aha tā te awa e mahi ana mēnā ka mutu te ua, kei hea te taha o te awa e rere ana mēnā kāore — i mua i te mahi a tētahi. Ka taea e tētahi hapori te hono i āna ake rerenga ora ki tōna ake tauira i tēnei rā; he noa ngā pūoko, nō te hapori ngā raraunga, ā, ko te pātai e whakautua ana e te tauira he pātai ā-rohe, ehara i te mea whānui: ehara i te aha e mahia ana e ngā awa, engari he aha ka mahia e tēnei awa i te wā tata nei. Kua hanga kē e Te Kāinga te putanga iti rawa o tēnei — he āpiha kaitiaki ā-rohe e mātaki ana i ngā tohu akeotētahitaonga, ā, kāore e mahi he aha atu, engari ko te mōhio, te maumahara, me te akiaki, i runga i te mātāpono tuatahi, arā, ka āwhina te AI, kāore e whakatau.

Me ū ki ngā aronga e rua i te wā e mahi ana i ēnei mea katoa, ā, kāore tētahi e taea te whakakore. Ahakoa he aha te urunga — he riipene, he anga, he rerenga ora rānei — ka uru mai hei rēhita rangatira, e kawe ana i te whakaaetanga, te takenga mai, me te tūnga kaitiaki ki roto i te ao huna; ki te pa ki tētahi wāhi tapu, he wāhanga awa kua tiakina, he tangata rānei kāore i whakaae kia noho i reira, ka whiwhi tērā here te ao huna, kāore e horoia atu. Ko ngā raraunga o tētahi taonga nō taonga kaitiaki, ā, ka noho ki Aotearoa, i runga i ngā hanganga ka taea e te hapori te toro atu — ehara te rerenga ora i te raihana kia kawea te ora o te awa ki roto i te kapua o tētahi atu. Ā, ko te wāhanga uaua, he tino mārō ake ki te mea ko te tāngata te urunga: he whakauru tēnei, ehara i te tirotiro. Ka uru te whakawhiwhinga tohu ki te tauira hei kaupapa i roto i te oranga o te hapori, ehara i te mea hei huarahi ki te tautuhi me te whai i ngā kanohi kei roto. Kāore e whakatāhia te ture kia kaua te hanganga e pupuri i ngā raraunga ā-tinana o ngā momo katoa, nā te mea he ataata, he rerenga pūoko rānei te urunga; ko reira tonu te wāhi e tino hiahiatia ana. Ka whāngai te tauira hapori-kāwanatanga e te kitenga a te hapori anō i tōna ake ao. Kāore rawa e tika kia huri hei huarahi mō te mātakitaki i ngā tāngata kei roto.

Ko wai te kaitiaki o te tauira ao?

Koinei te wāhi i neke ake ai te Village i a LeCun, kaua ko te whakamahi noa i a ia, ā, i tuhia te tīmatanga i roto i ā mātou ake mahi o mua. I tautuhia e te pepaUara Maha, i roto i ngā tuhinga whakapaihanga o te rohe hou, tētahi kore tino tika: "kāore kaitiaki mō te taonga." Kāore he wāhi mō te hapori, ko wai te rangatira o taua taputapu, i roto i te pūnaha e whakatau ana ko tēhea putanga o te tauira ka ora — ko tēhea whakapainga ka whakatairangahia kia whakamahia. Ka mahia te whakataunga mā tētahi tatauranga. Ko te kaupapa matua o taua pepa, ko te kī: "kei raro iho te paearu i tekaitiaki," ehara i te mea kei runga ake.

Ka whakakoi ake te pātai e tētahi tauira ā-ao ki tētahi pito: ko wai kaitiakio te tauira o tō ao? Ko te hanganga a LeCun, mēnā ka pānuitia āta, ka tata nei ka hoatu mai te whakautu ki a tātou. E rua ngā wāhanga o tana wāhanga utu, ā, he mea whakamārama te wehenga. Ka taea te whakangungu i te kaiarotake — ka ako ia. Engariko teutu taketake, i āna kupu, he mea "kāore e taea te whakarerekē (ehara i te mea ka taea te whakangungu)" — koinei te wāhi e noho ai ngā mea kāore e taea te whiriwhiri o te pūnaha, te wāhanga kāore e whakaaetia kia pa te ako ki reira. Ka whakakī a LeCun i tēnei ki ngā ōrite koiora kua whakauruhia: te mamae, te hiakai, ngā mea taketake o tētahi kararehe. He paparanga kāore e taea te whakarerekē anō tō Village, ā, ehara i te koiora — he ture matua. Kei roto i te papa ture matua o te hanganga, kei roto i te waehere, ehara i te kaupapa here, ngā here kāore e taea e tētahi rōpū te whakangaro mā te huna: me whai tangata tonu mō ētahi whakataunga; ko ngā ihirangi kua tohuia hei tapu e tētahi mana ahurea ka arahi ki te whakahē, ki te whakaroa rānei; kāore e taea te whakakore i te mana o te tangata mō āna raraunga kia huna; kei reira a Te Tiriti hei "here ture matua, ehara i te raina manaakitanga."

Nō reira, kei te tauira ao hapori-motu Villagetētahi mea i waiho e te whakaritenga a LeCun hei wāhi kau: ko tōna utu taketake he ture nā te hapori, ā, kei raro i taua ture tōna kaikritika ka taea te whakangungu, e ārahi ana e te pākete whakahaere kua hainatia e te hapori, ehara i te mea e tētahi whāinga ā-ao. Ko te kuaha te kohinga whakahaere; ko te tohu hei hua nā tekaitiaki. Ko te utu taketake ko te ture matua. Koinei te whakautu ki te pātai "ko wai kaitiaki o te tauira ao" i whakakitea i roto i te hanganga: ko te hapori, nā te mea ko te wāhanga kāore e huri o te uara o te tauira ko te papa ture matua a te hapori anō, ā, ko te wāhanga ka huri e whakautu ana ki te mana whakahaere a te hapori anō. Ehara i te mea he whakahōutanga tauira huna te wāhanga e whiriwhiria ana e te hapori; he rerekētanga huna — he panoni mārama, kua hainatia i roto i te tauira o tōna ao, ā, ka taea e ia te tirotiro, te wero, me te whakahoki whakamuri i taua panoni, pērā tonu i tōna tirotiro, tōna wero, me tōna whakahoki whakamuri i tētahi pūrongo i ēnei rā.

Federation: me pēhea e pū ai

Ehara i te mea i hanga a Roma i roto i te kotahi rā, ā, ehara hoki i te mea i hanga e te kotahi ringa. He toka tūturu te tauira ao kotahi ā-hapori, ehara i te whare karakia nui. Ko te ara mai i te kotahi ki te tokomaha ko te nekehanga kua ingoaia e tēnei hōtaka i roto i Federate, Don't Align: tū motuhake, ā , toro atu ki ētahi atu mā ngā "ara e herea ana ki te whakaaetanga, ka taea te whakakore, kaua e oma ki te pokapū."

Kawea tērā kōrero ki tētahi atu taumata — mai i te whakakotahitanga o ngā rekoata me te whakamātau i te reo, ki te whakakotahitanga o ngā tauira ā-ao. Ka tae ana tēnei ki te ao tūturu, kāore tētahi Village e whakahaere i tētahi tauira kotahi mō tōna ake ao, engari he maha — he tauira mō āna ake take, ā, mā ngā anga taha-rua, ka whakamahia te tauira o tētahi hapori hoa i te wā ka whakawhiti te pātai ki te ao o taua hoa. Kei iaVillage tōna ake tauira ā-ao mō tōna ake ao. Kāore he kotahi e puritia ana he tauira mō te katoa. Ki te toro atu tētahi pātai whakamahere ki tua atu i tētahi hapori kotahi — he ara wai tūmatanui, he huarahi hauora ā-rohe, he ingoaiwi — ka whakakotahitia e ngā hapori e hāngai ana ā rātou tauira, pērā i tā rātou whakakotahitanga i ā rātou rekoata: ā-rua, he here āna mō te whānuitanga, e aro ana ki tētahi kaiwhiwhi kua ingoaia, ka taea te whakakore i te wā tonu, ā, kei te mau tonu te takenga mai o ia matapae. Ka whiwhi te āheinga i te taumata tauira-ao i taua ara tonu e whiwhi aiVillage i ērā atu āheinga katoa — mā te whakakotahitanga, ehara mā te whakakotahitanga ki te pokapū. He whatunga o ngā tauira kāwanatanga-hāpori, ia tauira he rangatira motuhake ki tōna ake ao, ka taea te whakaaro i te taumata kāore e taea e tētahi anake i a rātou, kāore he tauira pokapū hei whakawhirinaki mā te tangata, kāore hoki he rārangi ingoa hei hopu mā te tangata.

Hei kupu tika, koinei te taumata whakahaere a LeCun kua hurihia ki tōna taha. Ka whakakōpaki tōnaH-JEPA i ngā tauira ao ki roto i tētahi pūnaha kotahi, ā, ka piki haere te taumata whakarapopoto. He federation ka whakakōpaki i ēnei puta noa i ngā hapori, ā, kāore te tirohanga whakarapopoto, whānui ake nei hei papa tiketike ake o tētahi tauira kotahi, engari he whakakotahitanga o ngā tauira rangatira maha i raro i te whakaaetanga. Koinei te āhua pokapū-maha — ngā mana ōrite maha a Ostrom — i whakawhanakehia hei māramatanga, ehara i te mea hei whakahaere anake. Ā, ka whiwhi hoki i te āhuatanga i whai ai te kotahitanga hei kōwhiringa haumaru i te tuatahi: kāore he kī kotahi, ā, ko tōna ngaronga he ngaronga mō te katoa. Ka taea e tētahi hapori te ngaro i tētahi hoa taurite, tētahi tauira, tērā pea he kaiwhakarato papanga, ā, ka ora anō, nā te mea kāore rātou i tuku ki tētahi te tauira o tō rātou ake ao.

Koinei te huarahi whaihua kia pakiaka ai te AI e hāngai ana ki te ao tūturu i roto i ngā whakahaere a te tangata. Ehara i te tauira ao piriona tāra e tika ana kia pātai ai te katoa, ā, kia whakawhirinaki ai rānei, engari he whatunga honohono o ngā tauira ao iti, e whakahaere ana, e puritia ana e te hapori — ka taea te hanga ināianei, e ngā kaiuru tonu kua whakakorehia e te omaoma mō te pūkenga, i runga tonu i te tūāpapa e whakahaerehia ana e Village.

Tērā kupu kotahi, i whakamahia kotahi

Kua karo ahau i tētahi kupu e tika ana mō tēnei tuhinga, ā, ka whakamahia e au ināianei, kotahi anake, kia kī tika ai he aha taku e kī ana māna, me ngā mea kāore au e kī ana māna.

Ka kī a LeCun ko te whāinga a ia ko te mātauranga mīhini motuhake. Ki taku whakaaro, ko te ingoa pono mō te huarahi e arahi ana tēnei, ina whai tauira te kaiwhakahaere mō te ao e mahi ana ia, ā, ka taea e ia te matapae i ngā hua o āna mahi ki ngā tāngata, ko te hikoinga tuatahi tūturu ki tētahi mea ka kīia e auko te AI whai māramatanga. Kāore a LeCun e whakamahi i taua kupu; ko taku kawenga tēnei. Ā, kāore au e tohu ana ki te māramatanga, ki te kare ā-roto, ki te ao ā-roto rānei, ki tētahi kerēme mō te tū rangatira. Ko tēnei anake tāku e tohu ana: he mīhini he ao āna— he tauira o te hapori motuhake e mahi ana ia mōna — ā, ka taea te whakahaere i roto i taua ao, nā te mea ka taea e ia te matapae he aha ngā pānga o āna mahi ki ngā tāngata, ā, me tuku taua matapae ki a rātou i mua i tōna nekehanga. Ehara te māramatanga i konei i te mea ā-roto; he haepapa tēnei. Ko te rerekētanga tēnei i waenga i tētahi taputapu e mahi ana i te pōuri, me tētahi ka taea te whakahau kia whakautu i mua mō ngā utu ka puta i āna mahi.

Ko Village ake Tractatuse tuhi ana i te rohe e pupuri ana i tēnei kia pono, ā, he tika kia whakahuatia nā te mea e aukati ana i te whakawhānuitanga rawa e tonoa ana e te kupu. Rohe 12.6: "E kore e taea te whakakāhua i te mana whakahaere, engari me whakaute anake. " Ka whakakitea e te tauira ao hapori-motu te ao e noho nei te hapori — ngā wāhi, ngā hononga, ngā hua, ngā āhuatanga o tōna ake motu. Kāore rawa e tika kia whakakitea e ia te mana whakahaere a te hapori — te whakatau, te waihanga, te kōwhiri, ā, e ai ki te Tractatus, ehara ēnei i ngā mea mā te mīhini e tauira ai. Ko te tauira ao e tauira ana i te ao hei tiaki i te mana motuhake o te iwi, ko te kaiawhina i tū kaha ai tēnei hōtaka ki a ia. Ko te tauira ao e tauira ana i te iwi kia whakatau rātou, ko te kaupapa i whakakorehia e ia i ngā wā katoa. Ko te tuatahi ko te hanga. Ko te tuarua ko te aratau hapa, ā, ehara i te mea ā-waha noa te rārangi i waenga i a rātou; ko te papa ture matua, i roto i te waehere.

Ka mau tonu tēnei i te mīhini ki te wāhi i whakanoho ai e te corpus i ngā wā katoa. I roto i te angaKaraitiana Taiuru— He Tangata, He Karetao, He Ātārangi — he āhua tangata te AI i tana whakawhitinga kōrero, he āhua pūpeti i tana whakahaere, ā, i tōna takenga mai he atarangi, "i ahu mai i te reo tangata," ehara i te tangata hou motuhake ki te ao. Kāore te tauira ao e whakarerekē i te mātauranga-ā-rangi. Ka whai hua ake te atarangi, ā, ka nui ake tōna haepapa. Kāore e hanga ana hei tangata, ā, i te wā ka tūtohu tētahi kia noho ia hei tangata, kei te hē te whakamahi i te pūkenga, ā, ko te whakautu tika kia mutu. He mea tika kia whakaarohia āta. Ehara i te mea tika kia whakanoho ki runga i te torona.

Ngā here, kua kīia mārama

Kāore ēnei mea katoa i tukuna, ā, ko taua tikanga kotahi e whakahaere ana i te toenga o te hanganga e whakahaere ana i te kerēme. Kāore he tauira-ao hapori-motu e rere ana i Te Village i tēnei rā. Koinei te hikoinga hanganga e whai ake nei, kua ingoa — ehara i te pūnaha e whakaputaina ana, ā, kāore au e whakamārama i a ia hei pērā, i runga i taua mātāpono kotahi e kore ai te kaupapa e whakahau i tētahi rōpū tauira-ā-āhuatanga i mua i te whai ake o tōna hapori tūturu tuatahi: kāore he hanga whai wawata, ā, kāore he tuhi whai wawata mō te hanga. Ko te paparanga hei tū māna he mea tūturu, ā, kei te rere tonu; kua tukuna, ā, kua whakamātauria i raro i ngā āhuatanga taumaha te pūnaha hononga kei raro i te tirohanga whatunga honohono, engari kāore anō kia tū he hononga ora i waenga i ngā hapori motuhake; ko te tauira ao anō he hoahoa, ā, ka whakaaturia hei hoahoa.

Ka hōhonu atu ngā here pono. Ka kati tēnei i te rangatiratanga whakahaere, ehara i te rangatiratanga papanga: ka rere tonu te tauira ao hapori-motu i runga i ngā taumaha tuwhera i tuhia i ētahi atu wāhi, me ngā taputapu kāore i hangaia e tētahi hapori iti, ā, ko tērā whakawhirinaki tonu te wāhi e mau tonu ana te hopu a te oma whakataetae āheinga. Ko te here tino uaua ko tērā kāore au e tino whai mana ki te whakataunga. Nā tētahi tirohanga ā-tinana, he iti tōna manaMāori, i tuhia tēnei — he tuhi tuatahi nō waho, e whakautu ana ki te hunga nā rātou i puta mai ai te mātauranga. I ngā wā e whakahua ana i kaitiaki, whakapapa, te tapu, kei te nama i tētahi kupu hononga, ā, ka tino hāngai te tino whakatūpato o te hōtaka katoa: ko te kape i taua kupu, me te kore tuku i te mana tūturu, he hanga anō i te anga tohu, ā, ka puritia te pū. He whai tikanga anake te tauira ao hapori-motu mēnā ka mau tūturu te hapori i te ture matua hei utu taketake mōna, me te arataki e whakahaere ana i tōna kaikritika — mēnā anake, i Te Kāhui i raro i ngā tikanga a Raraunga, ka tutuki katoa te mana Māori ki ngā raraunga Māori, ehara i te mea he tohu noa iho. Ko te tangata whenua anake te hunga e whakatau ana he aha te whakamahinga tika o tērā tauira i roto i ngā horopaki o te ao Māori, ā, kāore he mea i konei e whakakapi ana i tērā. I tuhia tēnei tuhinga, pērā i ērā i mua ake nei, mā ngā taputapu matua e rere ana i runga i ngā hanganga kei waho o ngā mana whakahaere e tautokohia ana e ia. Ehara tērā i te mea whakamā hei huna. Koinei te take e whakaaturia ana: he tūturu te whakawhirinaki, ā, koia tonu te take he mea tika kia hanga ināianei i te paparanga ka taea e te hapori te pupuri.

He aha tā tēnei e pātai ana

Ka taea e tētahi tauira reo te whakautu mai i ngā tuhinga o te ao. Ka taea e tētahi tauira ā-rohe te whakautu mai i ngā tuhinga ake o tētahi hapori, i raro i tōna ake mana. Engari, me nui atu i te whakautu anake tētahi kaiārahi e mahi ana mō tētahi hapori — me matapae ia i ngā pānga o āna mahi ki te iwi, ā, me whakaatu taua matapae ki a rātou i mua i tōna nekehanga. Koinei te take o tētahi tauira ā-ao, ā, koinei te wāhanga i kīia e tō tātou ake hanganga he mea ngaro. Kua kī a LeCun ki te ao katoa, ahakoa i utu ai tētahi kamupene piriona tāra, ko tēnei wāhanga te rerekētanga i waenga i te mātau ki te reo me te mātauranga. Ka taea eVillage te kī i tētahi mea kāore e taea e ia: ko te wāhi tuatahi hei hanga i tēnei ehara i te ao, engari ko te hapori; me kaitiaki te hapori i te tauira o tōna ake ao; ā, mā te hononga ā-rohe, ehara mā te pokanoa kotahi, ka taea e ia te pū mai me te kore pokapū hei hopu.

Ka taea e tētahi tauira te whakautu. Ka taea e tētahi māngai te mahi. Engari ko tētahi māngai anake e taea ana te whakaaro he aha te pānga o āna mahi ki te hapori — ā, ka tuku i te hapori kia whakatau — kua whiwhi i te mana ki te mahi. Ko te tauira o te ao te huarahi e whakaarohia ai. Ko te kaitiaki te tangata e whakatau ana. Ā, ko te rārangi e aukati ana i te tuatahi kia kore e noho hei tuarua, ko te mea kotahi i kore ai e whakaae Villagekia whakarere i te tīmatanga: ko te mīhini e tauira ana i te ao; ko te iwi tonu ngā kaituhi.


Ko te tūāpapa Village me te anga Tractatus he whakamātau kia taea ai te whakahaere mō ngā hapori i te taumata tangata — te whakahoki i te mana ki te wāhi e tika ana kia puritia, me te tuku i ngā hapori kia whakakotahi i taua mana, kaua e tuku.

Ngā puna. Yann LeCun, A Path Towards Autonomous Machine Intelligence, v0.9.2, 27 Pipiri 2022 (OpenReviewBZ5a1r-kVsf) — ngā kīanga katoa i te pepa kua tuhia tonu. LeCun mō te whakatū i ngā AMI Labs, LinkedIn, 18 Noema 2025. "Ko te pakihi hou a Yann LeCun he peti whakahē ki ngā tauira reo nui," MIT Technology Review, 22 Hānuere 2026 ("kāore he tauira o te ao"; "kāore e hangaia ki runga i ngā tauira reo nui"; ngeru-ā-whare/motokā-aunoa). "LLM-pilled" / "e keri ana i taua rua kotahi," AI House, Te Wānanga Ōhanga o te Ao (Davos), i pūrongo i roto iFortune, 23 Hānuere 2026. Te whānuitanga me te anga "ngeru kāinga",Lex Fridman Podcast #416, 7 Poutūterangi 2024. V-JEPA 2, AI i Meta, 11 Hune 2025 (arXiv:2506.09985). I te taha rangahau ora mō ngā tauira ao huna: Röder et al., Dynamics-Aligned Latent Whakaaroaro (NeurIPS 2025, arXiv:2508.20294); Whakamahere Taumata me ngā Tauira Ao Huna (arXiv:2604.03208); Zou me ētahi atu,Mahi Ngātahi Huna i roto i ngā Pūnaha Māngai-Maha (arXiv:2511.20639); Locatello et al., Object-Centric Learning with Slot Attention(NeurIPS 2020, arXiv:2006.15055); Zeng & Dong, Latent World Models for Automated Driving (arXiv:2603.09086). Ki ngā pātai e taupatupatuhia ana, kia whai wāhi, kaua e whakakorehia: Xing et al., Critiques of World Models (arXiv:2507.05169); Gurnee & Tegmark, Language Models Represent Space and Time (ICLR 2024, arXiv:2310.02207); Melanie Mitchell mō ngā tauira ā-ao i roto i ngā LLM. Ngā puna o te kāinga, agenticgovernance.digital: Sovereign-Record Architecture for Community-Scale Platforms (v4); He Tono a te Hapori Tangata mō te AI Mana Motuhake me te AI Āpitihia i Aotearoa New Zealand (v1.2);E mau ana i roto i te kōrero, kāore i whakakapia ki tētahi tau — ngā uara maha, ngā whakahaere ora, me te AI; Āpitihia, kaua e taurite; TeMātaurangaKaitiakime te Kaihāpai Mokopuna. Te tūāpapa o te ao Māori: Te Kāhui Raraunga, Māori Data Governance Model (2023); Karaitiana Taiuru, Kaupapa Māori AI Framework — He Tangata, He Karetao, He Ātārangi (2026). Te whakapapa hinengaro o ngā pūrongo kawe taunakitanga: G. C. Necula, "Proof-Carrying Code," POPL 1997.

Tika tārua © 2026 John G. Stroh / My Digital Sovereignty Ltd. I whakawhiwhia ki raro i te raihana CC BY 4.0 (Creative Commons): kei te mana koe ki te tiritiri, ki te whakarerekē i tēnei mahi, me te whakahua i te kaituhi.