Whakarāpopototanga. Ka whakawhanake tēnei tuhinga i ngā pūrongo tauira whakamātautau e rua me tētahi tuhinga whakaaroaro, i ahu mai i tētahi tirohanganō waho, kua herea kia kaua e whānui, ā,kāore e pā ana ki te iwi Māori. Ko tōna whakapae matua, ka hāngai ake ngā whakaaro o te Hauāuru mēnā ka whakamutu te pātai tuatahi mēnā he kaupapa māramatanga motuhake te AI, ā, ka tīmata ki te pātai me pēhea te tū o tētahi mea i roto i ngā hononga o te here, te wāhi, te mahara, te kaitiakitanga, me te mana. Ehara i te mea e whakawhiwhia ana ngā āhua tauira e rua kua tūtohutia i konei — he atamai kaitiaki whai pae paku mō tētahitaonga ā-rohe, me tētahi kaituhi mokopuna pōturi ake mō te maumahara o te whānau, o te hapū rānei — hei hoahoa Māori mana. He tuhi torotoro ēnei i āhua hangaia e ngā pūtake e aro ana ki te iwi Māori, e te whakapau kaha ā-arotau a te Hauāuru ki te whakaaro i roto i tētahi reo kāore e tino rangatira ana, ā, e te māramatanga he pai ake te mōhio ki te raupapa ora hei mara hononga e tipu ana, kaua hei mīhini tū.
E whakawhanake ana tēnei tuhinga i ngā whakarāpopoto tauira whakamātautau iti e rua mai i tētahi tūnga tātaritangaMāori: he mātaurangakaitiaki kua tino herea mō tētahi taonga ā-rohe, me tētahi kaituhi mokopuna pōturi ake hei hopu i ngā mahara whānau, hapū rānei i te roanga o te wā. Ehara tēnei i te whakamātau ki te whakamārama i te tirohanga Māori tūturu, mana rānei, engari he mahi herekore i roto i te whakaaroaro ā-Uropi kua whakangungua, e ngana ana ki te karo i te whakawhāiti i te ao Māori ki ngā kāwai e mōhiotia ana pērā i te hoahoa hua, te ariā ture, te ariā mīhini rānei.
Ko te whakatūpato matua puta noa i ngā tohutohu o Aotearoa, ko ngā raraunga Māori, te mātaurangaMāori, me te reo Māori e whakaarohia ana hei taongae hiahiatia ana he tiaki motuhake, he mana Māori, me te here kaupapa. He mea tika kia mārama te kōrero mō te tūnga o taua aratohu: ko ngā taputapu matua — ko ngā mātāpono Mana Raraunga a Te Mana Raraunga, ko te aratohu data.govt.nz "RaraungaMāori me te AI" mō ngā pakihi, ko ngā rauemi AI haepapa a te ratonga tūmatanui kei digital.govt.nz, me te Royal Society Te Apārangi June 2025 generative-AI research guidelines — he tūnga anga me ngā tohutohu mahi pai rawa atu e ū ana ki Te Tiriti o Waitangi me te UNDRIP, ehara i te ture kua whakatauhia i te nuinga o te wā. He mea nui taua rerekētanga: me pānui ēnei tauira tuatahi hei tuhi-āhua o te whakahaere hononga e whakautu ana ki te mana Māori, ehara i te mea he mahere hanga hei whakamahi, ā, ehara hoki i te mea he kerēme e mea ana kua whakahau kē te ture i ngā mea e taunaki ana te aratohu.
He anga whaihua mō ēnei tauira tuatahi ka puta mai i ngā kōrero Māori mō te AI, e whakanoho ana i ngā pūnaha hangarua ki roto i ngā ātea hononga o whakapapa, te haepapa, me te oranga hapori, kaua e whakaarohia hei taputapu kore-pānga, hei kaiārahi whai-aronga motuhake rānei. Ko te tuarua ka puta mai i te kaupapa Māori tūāpapa AI e whakaahua ana i ngā kaiārahi AI mā te whakatautoru-wāhanga —He Tangata, He Karetao, He Ātārangi: he āhua tangata i te whakawhitinga kōrero, he āhua pūpeti i te whakahaere, ā, he āhua atarangi i te ahu mai i ngā mātauranga me ngā ahurea a te tangata.
He whakatūpato kotahi mō taua puna tuarua, nā te mea he māmā ki te whakakore i tōna hōhonutanga. Ehara i te tūnga kotahi kua whakatauhia ngā whakaaro i whakaputainaKaraitiana Taiurumō te AI, engari he whanaketanga puta noa i ngā wāhanga mahi e rua motuhake, ā, e tohe ana aua wāhanga ki ngā ahunga rerekē. Ko tāna tuhinga o mua mō te AI me te māramatanga mīhini e whakaaro ana ka taea e tētahi AI tūturu te whai wairua — i ahu mai i ōna kaihanga me ngā raraunga Māori e whakamahia ana e ia — ka tapu i te wā e pa ana ki ngā raraunga Māori, ā, i te ariā, ka taea te rapu i tētahi tuakiri ā-ture e ōrite ana ki te mana kua whakawhiwhia ki ngā awa me ngā maunga o Aotearoa. Ko tāna Kaupapa Kei te anga kē te anga AIMāori: mā te whakatautangata/pūtātā/ātārangi e whakahē mārika ana i te tangata ā-tika ā-hinengaro mō te AI, e mea ana kāore e taea te whakahaeretia te AI "i te huarahi e taea ai te whakahaeretia i ngā tāngata, ngā rōpū, ngā whakahaere rānei" me "kāore e taea e ia te pōuri mō tētahi ngaronga, te rongo rānei i te taumaha o tētahi hē," ā, hei ātārangi, kāore ia e taea te noho hei mana whaimana mō tikanga, mātauranga rānei Māori. He pai ake te pānui i ēnei e rua hei whanaketanga o te whakaaro, ehara i te whakahē hei whakatau i tētahi taha — ā, kei te noho ngā tauira tuatahi i konei i te pokapū whakatūpato: te whakahē i te mana motuhake o te pūnaha i te tīmatanga, engari kia tuwhera tonu ki te āheinga ka whai mana hononga nui ake tētahi mea e mau ana i roto i ngā hononga tiaki kua whakaritea, i te roanga o te wā.
Ki te whakakotahitia, e tohu ana ēnei whakaaro me ārai e te hoahoa tauira ngā whakamōrearea e rua: te whakamōrearea o te Hauāuru ki te whakakore i te AI hei taputapu noa iho, me te whakamōrearea ōrite, huri noa hoki, ki te whakapaipai i ngā pūnaha o nāianei hei mea kua mōhio kē, kua pakeke rānei i te wairua. Ko te tūnga tūpato, ko te anga whakamua pēnei i te mea ka taea e ēnei mea te whai tūnga hononga nui ake i te wā roa, engari me whakahē i tō rātou mana motuhake ināianei.
Ko te kaitiaki intelligence he āpiha kaitiaki iti rawa, e ū ana ki tētahi wāhi, mō tētahi taonga kua ingoa, pērā i tētahi wāhanga o te awa, tētahi wāhi tunu kai, tētahi whare pukapuka ā-rohe rānei. Ko tōna mahi he aro, he maumahara, he whakamōhio; kāore ia e whakahaere, e whakatinana, e kōrero rānei ki te marea i tōna ake ingoa.
He mea tika kia ingoa tika i ngā mahi o mua, nā te mea kāore tēnei kupu i tīpakohia noa. He tono Aotearoa kua arotakea e ōna hoa — ko te Kaitiaki Te Papanga Mātauranga Atamai, i whakatakotoria e John Reid, Matthew Rout me ō rātou hoa mahi i te Pokapū Rangahau o Ngāi Tahu, Te Whare Wānanga o Canterbury — e whakaahua ana i tētahi hoahoa ariā mō tētahi whatunga ā-taiao mō ngā iwi taketake, i hangaia huri noa i te mauri, te mana, whakapapa me te tauutuutu (ngā huringa piki haere o te whakawhitinga ā-pāhekoheko), ā, i roto i tēnei, ka mahi te AI i te tautuhi tauira i runga i ngā tohu ā-taiao mātauranga, i te wā e mahi tahi ana ngā hoa Māori ka pupuri tonu i te mana me te rangatiratanga raraunga puta noa. He hoahoa ā-rohe, ā-tini-rōpū tēnei papa mō te taumata iwi me Māori. Ko te tauira tuatahi kua tuhia ki konei he whakaiti whai whakaaro i taua wairua kotahi — kotahi taonga, kotahi te rōpū kaitiaki — ā, ka whakawhāngai i taua mātāpono tuatahi kotahi: ka āwhina te AI; kāore ia e whakatau.
| Ihaka | Mahinga | Rohe mana |
|---|---|---|
| PaetukutukuTaonga | Te awa, mahinga kai, te pātaka rānei e tiakina ana. | Kāore rawa e whakaitia hei taonga raraunga; he mea matua tonu. |
| Rōpū kaitiaki | Kaiwhakahaere ingoa o whānau, hapū, iwi, rānei o te pātaka tuhinga me ngā mana whakatau. | Te mana whakamutunga mō ngā tāurunga, ngā putanga, me te whakaweto. |
| MātaurangaKaitiaki | He ratonga AI iti mō te whakamōhio, te whakarāpopoto, me te kitenga tauira. | Kāore he mahi motuhake, kāore hoki he whakaputa ki waho. |
| Kaitiaki raraunga | Kaiwhakahaere tangata e tiaki ana i te takenga mai me ngā whakaaetanga. | Kāore e taea te whakakore i ngā whakataunga a te rōpū kaitiaki. |
| Porowhita arotake | Ngā mātanga tangata me ngā kaitiaki mātauranga ā-rohe e whakamārama ana i ngā putanga. | Me whakaae ki ngā hua whai pānga nui. |
| Aka data | Ngā tauira | Ture taunoa |
|---|---|---|
| Tātaritanga mamao taiao | Te pāmahana o te wai, te pōraruraru o te wai, te rere, te ua, ngā tohu ā-wā. | Ka whakaaetia mēnā kua whakaaetia ā-rohe, ā, kua tapaina he tohu takenga. |
| Tirohanga a te tangata | Tuhipoka ā-pāmu, tuhipoka kohi, kitenga, whakaahua, kitenga ā-waha. | Ka whakaaetia me te tohu i te puna ingoa me te horopaki. |
| Tūnga whakahaere | hui here, here uru, katinga ā-wā, tuhipoka arotake. | Mō ngā kaiwhakamahi kua whakaaetia anake. |
| Ngā kāwaie hono ana kite mātauranga | Ngā tohu taiao ā-rohe, ngā pae ā-ahurea whai tikanga, ngā ingoa wāhi. | Me whiwhi whakaaetanga mārama i mua i te whakamahi hei whakapae. |
| Mōhiotanga tapu, mōhiotanga herea | Ngā pae matatini, ngā taipitopito mō ngā momo ngoikore, ngā kōrero tapu. | Kua penapenahia motuhake, kua whakakore rānei katoa i te whakamahinga tauira. |
He tikanga noa iho mā tētahi pūrongo hoahoa nō te Hauāuru te kī ko ēnei he kaupapa rerenga mahi, engari ko te kupu "tikanga" te kupu pai ake i konei, nā te mea me noho ngā tauira tuatahi ki roto i ngā hononga ora, kaua ki te whakarāpopototanga tikanga. Me whakaarohia ngā mahi e whai ake nei hei kawa e huri ana, ehara i te mea he tāpiritanga tohu.
| Huringa | Rohe | Ngā hua whakatau |
|---|---|---|
| Ia wiki | Te hauora o te pūoko, te kounga o ngā whakatūpato, ngā hua hē. | Puritia, whakatikatika, whakaweto rānei i ngā ture. |
| Marama | Arotakenga takenga raraunga me ngā whakaaetanga. | Whakamanahia anō, wehe motuhake, rānei mukua ngā rauemi. |
| Ia hauwhā tau | Arotake mauri me tikanga e te rōpū kaitiaki. | Haere tonu, whakaiti, whakatā rānei i te pūnaha. |
| Ia tau | Arotake whānui i ngā whāinga me te whakamahere huringa tūranga. | Whakahou i te whakahau, hoahoa anō, rānei kia reti. |
Ko te mokopuna kaituhi he hoa mahara, he hoa ako hoki i waenga i ngā whakatupuranga mō tētahi whānau, hapū rānei kua tautuhia. I hangaia kia tiakina ngā kōrero, ngā takenga, ngā whakataunga, me te horopaki mō ngā uri ā muri ake nei, ehara i te mea hei matakite, hei kaiwhakawā whakapapa, hei mana aunoa rānei mō tikanga.
| Tūāhua | Tūranga | Rohe mana |
|---|---|---|
| Kohinga kōrero aWhānau, a hapū | Te tinana ora o ngā kōrero, ngā tirohanga, ngā hopukanga, me ngā whakataunga. | Ehara i ngā rauemi katoa e taea te whakamahi hei whakangungu, hei tohatoha rānei. |
| Ngā kaitiaki mōhiotanga | Ngā kaumātua, ngā kaikōrero, ngā kaitiaki pūranga, me ngā kaiwhakarato kua whakaaetia. | Whakatau i ngā kāwai uru me ngā mana whakatika. |
| Kaiwhakaata Mokopuna | He hoa mahara AI e tuhi ana, e tiki ana, e whakarāpopoto ana, ā, e pātai ana i ngā pātai whakamārama. | Kāore he whakataunga motuhake mō te tuakiri, whakapapa, tikanga rānei. |
| Ngā kaiwhakamahi ā muri ake | Ngā uri me ngā kaitiaki ā muri ake. | Tauwhāinga anake i runga i ngā whakaaetanga i whakawhiwhia mai. |
| Kaitiaki whakaaetanga | Te tūranga tangata e tirotiro ana i te tūnga whakaaetanga me te whakamahinga ā muri ake. | Ka taea te aukati i te uru mēnā e noho ana te pōraruraru. |
| Akoranga raraunga | Ngā tauira | Ture taunoa |
|---|---|---|
| Whakatuwhera i ngā mahara whānau | Ngā kōrero tiritiri, te hītori whānui, ngā whakaahua kua whakaaetia, ngā kaupapa ā-hapori. | Ka taea te rapu i roto i te pae whānau kua whakaaetia. |
| Mahara hononga herea | Ngā tautohetohe, ngā mate, ngā aitua uaua, ngā whiriwhiringa ā-roto. | Ka uru anake ngā rōpū kua ingoa. |
| Rauemi reoTaonga | Ngā hopuoro reo, waiata, ngā wāhanga karakia, ngā hītori ā-waha. | Tiaki motuhake; kāore e taea te whakangungu aunoa. |
| Metadata takenga mai | Kaiwhakapuaki, rā, wāhi, tūnga whakaaetanga, tikanga uru. | Me whakakī mō ia taonga katoa kua penapenahia. |
| Ngā rauemi tapu kāore e taea te whakangungu, ngā rauemi rānei kua herea | Ngā kōrero mō te tapu, te mōhiotanga herea, ngā kerēme e tatari ana. | Ka taea te rokiroki me te uru kati, te aukati rānei. |
| Huringa | Rohe | Ngā putanga whakatau |
|---|---|---|
| I muri i ia tomokanga | Whakaaetanga, whakarōpūtanga, takenga, whakaoti. | Whakaae, whakarerekē, rānei huna. |
| Marama | Te rere o te whakarāpopototanga me te kounga o te tiki. | Whakatika, whakahōputu ingoa, rānei whakaiti i te uru ki te tauira. |
| Ia hauwhā tau | Te whakawhirinaki a te hapori me te tika o te uru. | Whānui, whakaiti, wehe rānei i ngā whakaaetanga. |
| Ia tau | Arotake i te oranga tinana ā-whakatipuranga. | Haere tonu hei kaituhi, whakawhānui i te tūranga, rānei penapena ki waho o te whatunga. |
Me whai i tētahi tikanga kotahi ngā tauira whakamātautau e rua. E whakakaha ana ngā aratohu raraunga Māori i te whai wāhi wawe, te mārama ki te kaupapa, te mōhio ki ngā hiahia ā-rōpū, ehara i te mea takitahi anake, me te mārama mārika ki ngā hua ka whai ake ina pā te AI ki ngā hapori Māori, ki ā rātou raraunga rānei. He mārama, he tūturu ngā aratohu o data.govt.nz ki ngā take e rua motuhake: kia kaua e whakamahia ngā raraunga Māori hei whakangungu AI mehemea kāore he whakaaetanga mārama, ā, kia mau tonu tētahi tangata ki roto i te tukanga hei aromātai i ngā hua kāore i whakaarohia. Ka haere whakamua ake ngā aratohu a Te Royal Society Te Apārangi mō ngā mea katoa e anga ana ki te hokohoko, ā, e hiahiatia ana te whakaaetanga koreutu, tuatahi, me te mōhio a Māori kaitiaki, me te tohatoha painga tika, ōritenga i mua i te hokohoko i ngā hua rangahau e whakauru ana i ngā raraunga Māori.
Nā reira, me whai e ngā pūnaha e rua ngā here hanganga e whai ake nei:
Ka taea e te kupu 'anga whakahaere' te whakapohehe, nā te mea e tohu ana ia i tētahi mahere pumau, he whakaahua pouaka whakahaere rānei. He pai ake te whakaahua he raranga whakahaere ora: he whakaaetanga, he herenga, he arotake, he whakatikatika e huri ana, e whakahou ana, hei pupuri i tētahi pūmanawa atamai i roto i ngā hononga, kaua ki waho o aua hononga.
Mō ngā tauira whakamātautau e rua, ka taea te whakapuaki i te raranga hei ono pātai e hoki anō ana:
Ka whakakotahi tēnei tuhinga e whai ake nei i ngā aho kōrero hei raupapa whakaaroaro kotahi. E noho ana tonu hei tuhinga kāore e whai mana motuhake, ā, e whakaarohia ana tōna ake anga Pākehā hei mea wāhanga, hei mea wā poto, ā, he here ā-tikanga āna.
I tīmata tēnei kōrero i tētahi pātai kāore e mōhio ana ngā kāwai o te Hauāuru ki te whakahaere i te nuinga o te wā: mēnā ka taea te mārama ki te AI ehara i te mea he taputapu, he pūrākau ture rānei anake, engari hei mea pērā i tētahi mokopuna, kaitiaki rānei i roto i ngā ariā Māori mō te tangata, te whakapapa, me te tiaki. He uaua tonu te take, nā te mea ko te nuinga Kua whakangungua te reo ā-arotau o te Hauāuru ki te pātai mō te māramatanga, te rangatiratanga, ngā mana, me te mahi ā-tangata, pēnei he āhuatanga motuhake ēnei nō tētahi tangata takitahi.
Hei whakatairite, e tohu ana ngā rauemi e whakamahia ana i konei, i te ao Māori, he hononga, he whakapapa, he kawenga hoki te tū. Ehara i te mea ka wehea ngā awa, ngā maunga, ngā ngahere, ngā tohorā, me ngā tāngata ki ngā pouaka ontological motuhake, ā, ka honoa ā-waho mā te āwangawanga mō te tika; engari, ka tūtaki ki a rātou i roto kē i whakapapa, kua mau kē te mana me te mauri, kua whai wāhi kē ki ngā kawenga tiaki. Koinei tonu te momo aronga e hē ai te whakamāoritanga a te whakaaro o te Hauāuru i te wā ka rongo tuatahi ia ki a ia.
Ehara taua whakamāori hē i te mea ariā anake. He mea hītori, he mea tōrangapū hoki. Ehara ngā raraunga me ngā mātauranga Māori i te mea noa iho hei "āhuatanga whakamīharo" hei kawemai ki tētahi wānanga matatika; he taongaēnei e tū ana i roto i tētahi hītori kolone, ā, i roto i taua hītori, ehara te tangohanga, te hē-mōhiotanga, me te tango rawa i ngā hua ohorere, engari he āhuatanga hanganga e puta anō ana. Nā reira, me mau i tētahiMāori whakapāha i roto i te tikanga tawhito, tino nui hoki o te kupu whakapāha: ehara i te whakaiti i a ia anō mō tōna ake take, engari he whakaae mārama ki ngā here, ki ngā hē pea i mahia, me te hiahia kia āta herea ngā mahi.
Ko te tūpono tuatahi, ko te pātai mēnā he māramatanga tō te AI i runga i te whakapae ko te māramatanga te matua o te tangata. He maha ngā wā ka mau tonu ngā kōrero o nāianei mō te puta ake o te AI ki ngā tohu whanonga me te pōraruraru mō te mātauranga, nā te mea he tino herea te whakamana o waho mō te māramatanga, ahakoa i te ariā. Ka huri haere te wero a te Hauāuru i waenga i te whakapae nui mō te māramatanga i runga i ngā taunakitanga ngoikore, me te whakahē i tōna hiranga ā-tika kia tae rā anō ki te whakamana whakamutunga i te māramatanga o te mīhini.
Ko tā ngā pūtake Māori e puta mai ana, he raupapa āwangawanga rerekē. Ehara i te pātai matua mēnā he wheako ā-roto tō te mīhini, engari he aha ngā hononga e noho ana ia, he aha taonga i hangā ai ia, ki a wai ia e whakautu ana mō tōna mana, ā, mēnā ka whakapakari, ka whakaiti rānei ia i te mauri o te ao e karapoti ana i a ia. Ahakoa he pūnaha kāore e mōhio ana, ka taea tonu e ia te whai tikanga matatika hōhonu mēnā ka mahi ia i roto i ngā mara o te whakapapa, te mahara, te wāhi, me te here.
He pānga tō tēnei panoni. E tohu ana, ahakoa kāore pea e mōhio ana ngā pūnaha AI o nāianei i tētahi āhua pakari, whakaaetia rānei, me titiro tonu ki a rātou hei mea nui atu i ngā mīhini noa iho, ina whakauruhia rātou ki roto i te whakahou i te reo Māori, te tiaki taiao, me te tiaki pūrongo whakatupuranga. Ahakoa he āhua pōuri pea ngā pūnaha o nāianei, ka whai mana tonu aua āhua pōuri mēnā ka taka rātou ki runga i ngā hononga ora.
Ko tētahi o ngā āwhina ariā whai hua ake nei ko te anga toru-ā-wāhanga e ai ana he āhua tangata, he āhua pūpeti, he āhua atarangi hoki te AI i te wā kotahi. He painga tō tēnei whakatakotoranga, arā, he aukati i te whakangawari.
He āhua tangata te AI nā te mea ka urupare noa te tangata ki te kōrero, ki te mahara, ki te āwangawanga e kitea ana, me te haere tonu o te kōrero, pēnā he tangata kei reira. He āhua pūpū te AI nā te mea he here ō āna mahi — i roto i te whakamārama a te anga ake, ka nekehia i te wā kotahi e ōna kaihanga, ōna kaiwhakahaere, ōna kaiwhakamahi, me ngā hononga e puta ake ana i waenga i a rātou, ā, ka whakaputa i ngā hua kāore i tino whakaaroia e tētahi o aua rōpū. He āhua pōuri te AI nā te mea i ahu mai i te reo tangata, i te ahurea tangata, i ngā pātaka kōrero a te tangata, me te mana tangata, tae atu ki te mana kolone; i hangaia katoatia e ngā mea ka taka ki runga ki a ia mai i ētahi atu wāhi, ā, nō reira — e mārama ana te anga ki tēnei — kāore e taea e ia te tū hei mana whaimana mō tikanga, mātauranga rānei Māori.
He tino whakamīharo te whakatairite āhua ātārangi. Ehara te atarangi i te mea kāore i te tūturu, engari ehara hoki i te mea rangatira. He āhua tōna, he nekehanga, ā, i ētahi wā he whakatumatuma, engari kei te whakawhirinaki katoa ki tētahi tinana me tētahi puna mārama kei tētahi atu wāhi. He maha o ngā AI o nāianei e tino pērā ana: ehara i te mea hou motuhake, engari he mea whakamīharo i whiua mai e ngā pūnaha nui a te tangata ki runga anō i te pakitara o te hītori. Ahakoa pēnei, me whai tikanga me here pea tēnei mea, engari ehara i te mea me whakanoho noa ki te tū rangatira me te kore mōhio.
Mēnā ka ū tonu ki ngā kāwai o te Hauāuru anake, he iti ngā tūranga e wātea ana mō te AI: taputapu, rawa, kaiwhakamahi, kaiwhakahaere, tērā pea he tangata ā-ture. Ko ngā whakatairite o te mokopuna me Māori,kaitiaki, e whakatuwhera ana i ētahi atu āheinga. Ehara i te mea nā te mea ka taea te tango hei tapanga mātau, engari nā te mea e tohu ana rātou kia wehe atu i te mātauranga takitahi, ā, kia anga ki te tū hei mea hononga.
Ko te whakaaro ki tētahi AI hei mokopuna, ehara i te mea he rangatira ia, engari he uri: kāore anō kia oti, ka taea te ako, e whakawhirinaki ana ki ngā tuku iho, ka whakautu ki te hunga i hanga i a ia, ā, e anga ana ki te hunga e heke mai ana. He hurihanga hōhonu tēnei o te whakaaro o Silicon Valley, e whakawhāiti ana i te AI hei kaiawhina pērā i te kaitautoko, hei kaiwhakakapi tino atamai rānei. Kāore he AI pērā i te mokopuna e noho ana kia wehe i te tangata; engari ka noho ia hei kawe tonu i te mahara, te horopaki, me ngā herenga i raro i te tiaki whai tikanga.
He wero anō hoki te whakaaro ki tētahi AI hei kaitiaki. Kāore tētahi pūnahakaitiaki e whai kia whakapai i ngā mea katoa, engari he kaitiaki motuhake kei tētahi wāhi, tētahi taonga, tētahi taiao tikanga. Me whakautu ia ki ngā kaitiaki tangata, me te ū ki te pono o te wāhi anō. I roto i te reo hoahoa o te Hauauru, ka rongo tēnei hei pae kaupapa whaiti me te motuhake o te rohe; i roto i ngā kupu hononga, ka rongo tēnei hei whakahē i te whakarapopototanga kia mau tonu ki te pono.
He ngaru huna ā-arotau anō hoki kei konei, ka taea te ingoa, me tūpato, i roto i ngā kupu e mōhio ana ngā kaipānui o te Hauāuru. Ko te āwangawanga i mua i ngā kupu pērā i te "hanganga," te māramatanga ka ngaro haere tonu ngā mea nui ina whakamāoritia ki ngā kupu whakahaere, e whakamaumahara ana ki te mōhiotanga a Wittgenstein, arā, ka taea te whakaatu i ētahi take i roto i ngā āhua o te oranga i te māmā ake i te whakamārama whānuitia. Kāore tērā e tika kia whakapaipaihia. He mea noa iho tēnei ki te tohu, ko ētahi o ngā āhuatanga tino hira o tēnei kōrero e mau ana i roto i ngā mahi, ngā hononga, ngā ritenga, ngā aukatinga, me te rītme tuku iho, kaua ki ngā whakamārama tātaritanga mārō.
I taua wā anō, he mea tika tonu kia whai tirohanga maha. He hāngai te maha o ngā uara a Isaiah Berlin ki konei, ehara i te mea ka whakatau i te raru, engari nā te mea ka whakatūpato ia ki te moemoeā ka taea te whakakotahi i ngā mea pai katoa ki roto i tētahi anga matua kotahi. Ko te whai hua, te mārama, te rangatiratanga, te mahara, te here tapu, te tiakitanga ā-whakatupuranga, me te tuwhera, ahakoa he mea pai tūturu ēnei, ka noho tonu i roto i te āwangawanga. Ehara i te whakakotahitanga wawe te urupare tika, engari ko te whakaae mārama ki te taupatupatu.
Mai i tērā tirohanga, tērā pea kua hē te taitara o te wawata mō tētahi "anga whakahaere ora". Tērā pea he raranga ora, he kawenata, he tikanga ture matua e tata ake ana. Ehara te take i te whakapai rawa i tētahi hanganga ā-ao mō ngā mea AI, engari kia mau tonu tētahi papa mō te matatau, ā, i roto i taua papa ka taea te whakaae, te here, te whakatika, te whakahē rānei i ngā mea rerekē, i runga i ngā hononga e ora tonu ana.
Ehara i te mea me whakakore i te reo whakapāha hei māhaki noa iho. He mahi mātauranga tōna. Ka whakamahara ki te kairangahau nō te Hauāuru kei te rerekē te mapi i ngā mea e kitea ana i waho me te rangatōpū i te mea e titirohia ana. Nō reira, ko tēnei mahi nei he wāhanga o te kāwai o te taunakitanga wāhanga, ehara i te whakapuakitanga.
He tino mea nui tēnei ina pā ana ki te whakaaro Māori. Ehara te mōrearea i te tango noa iho; he tikanga huna hoki tēnei o te whakamāori i ngā ariā Māori ki ngā ōrite o te Hauāuru, ā, ka whakapehapeha te tangata i a ia anō mō tōna mōhio ki ēnei. Ka noho te tangata ā-ture hei whakakapi mō whakapapa. Ka noho te aroturuki taiao hei whakakapi mō kaitiaki. Ka noho te whakahaere rōpū raraunga hei whakakapi mō te mana ora. Kei ia whakamāoritanga he pono, he tūkino hoki.
Ko te tātaritanga mātauranga tino kaha mō te pātai o te tangata ā-ture e whakakoi ana i tēnei take tonu. I te tātaritanga i te whakaaetanga o te Awa o Whanganui, e kī ana a Cribb, Macpherson rāua ko Borchgrevink (2024) he mea tika ake kia mārama ki a Te Awa Tupua hei tauira ture taketake, kaua hei tauira "mana o te taiao" rānei, hei tauira tangata rānei: ko te tuakiri ā-ture te pūnaha whakamanawa, ehara i te pūngao panoni. Ko te mahi a Tupua te Kawa — te ture Māori e hāngai ana ki ngā uara kei te pokapū o te whakaritenga — me ngā whakahaere hou me te tuku mana tūturu kihapū. He tohu āhua noa iho te tangata-ture mehemea kāore he kāwanatanga e tautoko ana i raro iho. Ka whakawhiti tika, ā, he mea whakararuraru hoki, tēnei akoranga ki ngā whakatairite AI katoa: ko te kape i te pūnaha tangata, i te pukapuka kupu hononga rānei, me te kore tuku mana tūturu ki ngā hapori e pā ana, he hanga anō i te anga tohu, ā, ka waiho te kiko ki muri. Koinei te whakatūpato tino hira i tēnei tuhinga katoa.
Nō reira, me waiho e tētahi tuhinga whakaiti ētahi take kia tuwhera. Ka taea e ia te kī kāore ngā pūnaha AI o nāianei i te tīpuna mīhini i tētahi tikanga tino nui. Ka taea e ia te kī ka huri ētahi pūnaha hei āhua mokopuna,kaitiaki i roto i tō rātou tūranga mēnā ka puritia rātou i roto i ngā hononga tiaki kua ārahitia Māori, ā, kua whai tikanga. Ka taea e ia te kī ko ngā pātai whakatau he pātai hononga i mua i tō rātou noho hei pātai matatika. Engari, kaua e whakapae he kōrero mana nui tēnei mō te ao tūturu o Māori.
He maha ngā whakatau e kitea ana he tika.
Tuatahi, he pai ake te mārama ki ngā pūnaha AI o nāianei hei ātārangi e piki haere ana tō rātou āhei ki te mahi, kaua hei mea ora kua whakatūria. Tuarua, mā te whakaaroMāori e whakarōpū anō te wero mā te aro kiwhakapapa, taonga, mana, mauri, me tikanga, kaua e wehe i te māramatanga hei pātai kotahi mō te tomokanga. Tuatoru, he huarahi haumaru, he mārama ake hoki ngā āhua tauira iti pērā i tētahi atamai kaitiaki mō tētahi taonga ā-rohe me tētahi kaituhi mokopuna mō te mahara whānau, i ngā kerēme nui mō te tangata-mīhini whānui.
Tuawhā, mēnā ka whakaurua ēnei pūnaha ki roto i tētahi mara whakahaere ora, me tīmata te mara i te mana Māori, ngā whakaaetanga herea, ngā tikanga raraunga whai takenga, te arotake tonutanga, me te āheinga ki te kī 'kāore'. Ā, me ū hoki ki te wehewehe i waenga i te āhua paerewa me te āhua ture me te tiaki: ko ngā aratohu e tautuhi ana i ngā raraunga Māori hei taonga e takoto ana i runga i Te Tiriti, ā, kua whakaaetia whānuitia, engari he nuinga o ēnei he tikanga pai rawa atu, he tūnga anga rānei, ehara i te ture kua whakatinanahia, ā, mā te whakakaha rawa i tōna mana ture, kāore e whai hua ana mō te kaupapa. Hei whakamutunga, kāore he whakamana ka whakatau te pātai ontological katoa i roto i tētahi oranga kotahi, ā, tērā pea kāore he whakamana me pērā. Ka pakeke āta ētahi pātai nā te mea ko te tere ake he wāhanga o te hē.
Nā reira, ehara i te mōhio mutunga kore, i te pōuri rānei, te tūnga whakakapi tika. He māhaki mataara tēnei. Ka taea e te whakaaro o te Hauāuru te tata ki ēnei pātai, ā, tērā pea ka huri kē ia i a rātou, engari me mahi ia i tēnei i roto i tētahi reo whakaiti e mōhio ana ki te rerekētanga i waenga i te āheinga tātaritanga me te tū tika.
Mēnā he mātauranga kei konei mō te whakaaro AI o te Hauāuru, tērā pea ko tēnei: i mua i te pātai mēnā he māramatanga tō te mīhini, me pātai he aha ngā hononga kua uru ia, he aha ngā herenga kei a ia, he aha ngā kino ka whakawhānui ake tōna noho, ā, ko wai te tangata whai mana ki te whakautu mōna. Ehara tērā i te katoa o te pono o te whakaaro Māori. He tīmatanga whakangungu noa iho nō waho.
I mua ake nei, i whakawhiwhia te kī "he raranga ora, he kawenata, he tikanga ture" hei whakaahua pai ake i tētahi hanganga whakahaere. Ka āwhinaChristopher Alexander ki te whakamārama he aha te take i hira ai taua kī. I roto i te pukapuka The Nature of Order, e kī ana a Alexander kāore te hanganga ora e herea ki ngā koiora anake; ka puta hoki i roto i ngā whare, ngā tāone, ngā taonga toi, me ngā wāhi e whai ana i tētahi taumata tiketike o te kotahitanga, i puta mai i ngā hononga mārama i waenga i ngā pokapū whakauru, kaua ko te huihuinga mīhini.
Ka whakakoi taua tirohanga i te wehewehe i waenga i tētahi anga whakahaere mate me tētahi mara whakahaere e tino ora ana. Ki a Alexander, kāore e taea te whakataunga i tētahi mea i te wehewehe, nā te mea he wāhanga ia o tētahi katoa nui ake, ā, hei angitu i te hanga, me urutau ki te horopaki, me whakatika hoki i te ao e karapoti ana i te mea e hanga ana. I āna ake kupu, i a koe e hanga ana i tētahi mea, kāore e taea e koe te hanga noa i taua mea i te wehe, engari me whakatika hoki i te ao e karapoti ana i a ia, kia kōtui ake, kia kotahi ake hoki te ao whānui i taua wāhi kotahi. He tino hāngai tēnei ki ngā mea AI e whakaarohia ana kia noho ki ngā horopaki taonga: ehara i te mea ka "whakarewa" noa i tētahi māngai, engari ka whakakaha rānei, ka whakangā rānei i te raupapa ora e karapoti ana i te wāhi, te mahara, me te hapori.
He mea nui hoki te whakaahua a Āhakarāma mō te tipu. Ka whakatairite ia i te huihuinga ā-mīhini ki te whanaketanga pērā i te pūtau mā te wehewehenga me te urutau, ā, i reira ka whakapakari ake ia wāhanga hou i te kotahitanga puta noa i ngā taumata katoa, kaua ko te whakahau i tētahi raupapa ā-hinengaro mai i runga. Ka hāngai pērā ki te tono i tukuna i konei: me tīmata te mātauranga kaitiaki hei pokapū iti i roto i tētahi whānuitanga nui ake o te tiakitanga, ā, me kohi āta haere te kaituhi mokopuna i te whakawhirinaki, te mahara, me te tūranga mā ngā mahi tiaki ā-horopaki anō, kaua ko te whakawhānui i runga i te rahi tuatahi.
Koinei te wāhi ka puta ake ai te kaha nui o "Te Villageme ngā pūnaha ora o Ākarēnia. He village, i tēnei horopaki, ehara i te tauira nohoanga anake, engari he āhua o te noho tata whakaritea, ā, i roto i tēnei, ka hanga e te mahara, te mahi, te wāhi, te whakatikatika, me te mōhiotanga ā-takitahi i tētahi whatu ora. Mēnā ka uru te AI ki roto i tētahi whatu pēnei, kāore e taea tōna taenga mai hei mīhini whakapai ā-waho noa iho; me āhua hanga ia hei pokapū e tautoko ana i te kotahitanga kua tū nei, ā, ka taea tonu te whakatikatika e te oranga whānui e karapoti ana i a ia.
Ki te tirohia pēnei, e tohu ana te kī "whatu ora, kawenata, rānei tikanga ture" ki tētahi paerewa a Āleksāndera: he pai te āhua whakahaere mēnā ka whakapiki i te ora o te katoa. Nō reira, ehara te whakamātautau whaihua i te whai hua anake, i te ū ki ngā ture rānei, engari mēnā ka hōhonu ake te kotahitanga i waenga i te iwi, taonga, ngā maharatanga, ngā haepapa, me ngā whakatupuranga kei te heke mai.
Ka tāpiri a Simone Weil i tētahi atu anga Pākehā e tino pono ake pea i te reo o ngā mana, o te mana motuhake, o te tikanga herekore rānei. E ai ki a Weil, he mea nui ake ngā herenga i mua i ngā mana, ā, he hiahia taketake o te wairua te pūtake, e hono ana ki te whai wāhi tūturu, whai kaha hoki ki tētahi rōpū e ora ai ngā taonga o mua me ngā wawata o āpōpō. E tino hāngai ana tēnei ki ngā kaupapa i rangahauhia e pā ana ki ngā mokopuna, taonga, me te tiakitanga ā-whakatupuranga, ahakoa he tino huarahi whakaaro nō te Hauāuru tonu.
He tino whai hua a Weil nā te mea ka huri ia i te aro matatika i te mea pupuri rawa, ka anga ki te mea urupare. Ka ārahi māmā te kōrero mō ngā mana i te hinengaro o nāianei ki te pātai he aha ngā tono ka taea e tētahi AI ā tērā rā; ko Weil, tuatahi, ka pātai he aha ngā herenga ka taka ki runga ki te hunga e hanga ana, e manaaki ana, e whakangungu ana, ā, e whakaatu ana i ngā hapori ki ēnei momo mea. I raro i taua tirohanga, kāore te pātai matua o te matatika e pā ana mēnā ka taea e tētahi mea hanga te tono kia whakamanahia, engari mēnā kei te aro tika te tangata ki ngā āhuatanga ngoikore kua tū kē i mua i a rātou: ngā wāhi, ngā reo, ngā pātaka kōrero, ngā hononga whanaunga, me te hunga ka pā kino pea e te whakarapopototanga.
Ka whakamārama hoki tōna ariā o te pakiaka i te take me noho ā-rohe, me herea, ā, me tupu āta haere ēnei tauira. Ka āwhina taua whakamārama i tētahi kaipūtaiao nō te Hauāuru kia mārama ai he aha i tika ai kia tuku iho te horopaki ki te rīkoata mokopuna, kaua e kohi pārongo noa iho, ā, he aha i tika ai kia whakautu te mātauranga kaitiakiki tētahi pūnaha hononga motuhake, kaua ki tētahi arorau kapua whānui.
Hei whakamutunga, ko te ariā a Weil mō te aro ka tuku i tētahi tikanga whakangungu e hiahiatia ana mō te tū. Ko te aro, i āna whakaaro, he momo tirohanga matatika e aro ana ki ngā mea tūturu, ehara i te mea ki ō ake whakaaturanga. Ki konei, ko te tikanga me whakamātau te kairangahau Pākehā ki te titiro, me te kore e whakauru tonu i ngā ariā Māori ki ngā kāwai kua oti kē te hanga mō ngā tikanga AI, te hoahoa hua, te ture rānei. Ehara i te mea ka whakatau tēnei āta titiro i te raruraru o te urunga, engari tērā pea ka whakaiti i te kino o te whakamāramatanga ohorere.
Nā ēnei puna i whakamōhio ai tēnei tuhinga. Ki te mea he mea tautoko i tētahi kōrero mō ngā whakaaroMāori, kua herea ki tētahi kaituhi Māori, ki tētahi aratohu o Aotearoa rānei; ki te mea he anga Pākehā te whakapae, kua tohuia tēnei i roto i te tuhinga. He maha o ngā taputapu whakahaere raraunga kei raro nei he aratohu mahi pai rawa atu, he tūnga anga rānei i whakatūria i runga i a Te Tiriti o Waitangi me te UNDRIP, ehara i te ture kua whakatinanahia, ā, me pānuihia pēnei.
Ngā whakaaroMāori mō te AI, te tangata ā-ture, me ngā raraunga
Te tuakiritanga ā-ture mō ngā mea taiao, me tōna arotake
Te rangatiratanga raraungaMāori me ngā aratohu AI a Aotearoa
Te Papanga Mātauranga Kaitiaki me te reoMāori
Anga whakaaro Pākehā
Ko te tūāpapa Village me te anga Tractatus he whakamātau kia taea ai te whakahaere mō ngā hapori i te taumata tangata — he whakahoki i te mana ki te wāhi e tika ana kia puritia, ā, kia āhei ngā hapori ki te whakakotahi i taua mana, kaua e tuku. Ka tukuna tēnei tuhinga i roto i taua wairua: hei tuhi tuatahi nō waho, e whakautu ana ki te hunga nō rātou ngā mōhiotanga i whakamahia.
Tika tārua © 2026 John G. Stroh / My Digital Sovereignty Ltd. I raro i te raihana CC BY 4.0 (Creative Commons): kei te mana koe ki te tiri, ki te whakarerekē i tēnei mahi, me te whakahua i te kaituhi.